Bông Hồng Tạ Ơn

vietmessenger.com

Nguyễn Đình Toàn

234 Tác Giả & Nghệ Sĩ Việt Nam

Post by Sơn râu 7 Oct 2025

82. Trần Dzoãn Nho.

Dặm Trường là một cố gắng của Trần Doãn Nho, thu nhỏ cuộc sống của chung tất cả những người ở miền Nam, kể từ sau biến cố 1975, vào một gia đình, vào một cuốn truyện. Đó là một gia đình trung lưu ở Huế. Cái gia đình ấy bắt đầu phải tìm cách tồn tại trong cuộc đổi đời. Vâng, đúng như vậy.

Biến cố 1975 là một cuộc đảo lộn hoàn toàn nếp sống của những người ở miền Nam. Giới thiệu cuốn Dặm Trường, Phạm Xuân Đài viết trên báo Thế Kỷ 21, số 150, ra tháng 10/ 2001 như sau:

“Chế độ toàn trị của một đảng, mọi con người, mọi sinh hoạt phải theo một cây gậy chỉ huy duy nhất, khác hẳn nếp sống kia. Nhưng đưa cả một xã hội loài người, nhất là một xã hội đã quen sống tự do và có ý thức về sự tự do ấy, vào một khuôn phép duy nhất quả là một chuyện không dễ. Dĩ nhiên phải xử dụng bạo lực khi muốn thực hiện một việc như thế, nhưng sự sống thực sự của con người cũng như của muôn loài-vốn có một sức mạnh tiềm tàng mà người ta gọi là bản năng sống còn, lúc nào cũng ngọ nguậy, tìm đủ mọi khe hở để vươn ra mà sống”.

Hạnh, nhân vật chính trong truyện, là biểu trưng cho cái sức cố ngọ nguậy mà sống đó. Là người đàn bà trước đây chỉ biết ở trong nhà trông nom nuôi nấng con cái, Hạnh phải bung ra ngoài đời đi buôn bán kiếm ăn. Vì người chồng ngụy sau 75 kể như không còn làm được việc gì ra hồn, ngoài công việc chẻ củi, xách nước, trông con … Nhất là sau mấy năm đi cải tạo về, gần như chàng chỉ còn biết ngồi nhìn sự bất lực của mình. Nhưng buôn bán gì đây, nếu không phải là những thứ hàng quốc cấm? Vì chỉ những thứ hàng ấy mới kiếm ra tiền: quế, chẳng hạn. Công việc hiển nhiên cần tới thế lực.

Nhưng những người như Hạnh lấy đâu ra thế lực, chỉ còn cách dựa vào thế lực của người khác.

Đó là cái triền dốc có thể thấy trước người đàn bà sẽ té. Trong một chuyến đem trầm từ Huế vào Sài Gòn, nhờ một người tài xế xe tải từ Hà Nội vào, cứu giúp, Hạnh đã thoát mất hết dấn vốn. Nhưng Hạnh đã phải trả ơn bằng chính thân xác. Đó là việc đáng sợ. Nhưng so với nỗi kinh hoàng mất hết dấn vốn, thì trả bằng cái giá nào cũng vẫn là nhẹ, nhất là lại đem so với thứ lễ nghĩa còn sót lại từ xã hội xa vời cũ, như cách nói của Phạm Xuân Đài.

Một nhân vật khác của cuốn truyện đã nói với Hạnh như thế này:

“Thời buổi này, cận đâu xâu đấy, gặp đâu làm liền đó. Bà xem, không có thời buổi nào mà mọi sự xoay đổi xoành xoạch như bây giờ. Mới vợ vợ chồng chồng đó, thoắt cái, bỏ nhau. Mạ mạ con đó, thoắt cái ở tù. Mới có mấy cây vàng đó, thoắt cái mất hết trơn, hết trọi. Có nghĩ có lo cho lắm cũng chẳng thấu đâu, Hạnh à. Bà hiền quá, cứ ru rú với chồng con, lại ở ngoài cái xứ Huế cổ chẳng ra cổ, kim không ra kim, nên chẳng hiểu chi sự đời”.

Lăn vào cuộc sống để hiểu sự đời như Hạnh cũng chẳng hay ho gì. Nhưng biết trước hay biết sau như thế Hạnh vẫn phải dấn thân vào. Vì đó không phải điều nàng muốn hay không muốn, mà mọi sự đưa đẩy đến chỗ nàng phải làm như vậy. Nàng phải gánh vác cả gia dình, cái gánh nặng trước đó hoàn toàn nằm trên vai người chồng. Chỉ cần nghĩ tới một yếu tố, người đàn bà phải lao mình trên những dặm trường, trong một xã hội xáo trộn, không luật pháp, hay đúng ra là luật pháp nằm trong tay những kẻ có quyền, với chút vốn sinh tử, lúc nào cũng có thể bị mất hết, với những sự bấp bênh, may rủi của những chuyến đi dài ngày không biết chắc lúc nào mới về nhà được, người ta đủ thấy cái nền tảng gia đình đã khó lòng mà giữ vững được rồi. Những gì Hạnh làm được và những gì nàng mất đi cái nào quan trọng hơn? Và ai là người đánh giá sự quan trọng ấy?

Dặm Trường ghi lại một giai đoạn lịch sử đắng cay, đặc biệt là nhân dân miền Nam, vừa trải qua. Nói vừa trải qua không có nghĩa là nó đã chấm dứt. Nó vẫn còn đang tiếp diễn. Trần Dzoãn Nho với một lối viết ngắn gọn đã kể lại sự thay đổi ấy. Ông cố gắng giữ sự trung thực, không làm cho nó vui hơn hay buồn hơn. Xen giữa những giọt nước mắt vẫn có những nụ cười. Cái cười có thể làm cho người ta khóc.

Và cái khóc có thể làm cho người ta cười. Cuối cùng, gần như việc phải đến đã đến, trong một chuyến buôn Hạnh đã mất sạch vốn. Lục, chồng nàng bị bắt vì giao du và nhậu nhẹt với đám bạn bè cũ, với tội ‘âm mưu chống chinh quyền cách mạng. Truyện kết thúc bằng cảnh Lục đi lao động trong rừng và làm tình với một người nữ tù, sau đó mới khám phá ra, người nữ tù ấy chính là Hạnh.

Người đọc không biết Trần Dzoãn Nho đã cố tình sắp xếp cuộc gặp gỡ có một chút gì siêu thực đó, hay chính các nhân vật đã một nửa mê sảng, cả cuộc đời cũng đã một nửa mê sảng.

Cũng như hầu hết các sách viết về đất nước, dù tác giả là người còn ở trong hay đã ra khỏi nước, tất cả chỉ còn lại những chuyện buồn.

Dặm Trường là một cuốn truyện hay, nhưng buồn.