Bông Hồng Tạ Ơn

vietmessenger.com

Nguyễn Đình Toàn

234 Tác Giả & Nghệ Sĩ Việt Nam

Post by Sơn râu 4 Oct 2025

76. Thụy Khuê

Nói Chuyện Với Hoàng Xuân Hãn và Tạ Trọng Hiệp của Thụy Khuê là một cuốn sách lạ. Thụy Khuê càng ngày càng được nhiều người biết đến vì những câu chuyên liên quan tới văn học nghệ thuật mà bà phụ trách trên đài RFI ở Pháp.

Ngoài những bài phê bình, bà còn nhiều cuộc gặp gỡ, phỏng vấn các văn

nghệ sĩ, trí thức, một phần có lẽ vì công việc phải làm, phần khác và phần này, người nghe người đọc Thụy Khuê có thể nhận ra ngay, đó là tấm lòng thiết tha với văn chương chữ nghĩa và cả lịch sử nữa của bà.

Nói Chuyện Với Hoàng Xuân Hãn và Tạ Trọng Hiệp gồm những bài Thụy Khuê đã thực hiện và cho phát trên sóng của đài RFI, nay in thành sách.

Giáo sư Hoàng Xuân Hãn, trực tiếp hay gián tiếp, là bực thầy của nhiều thế hệ thanh niên Việt Nam, kể cả giáo sư Tạ Trong Hiệp, người đã được Thụy Khuê xếp chung vào trong cuốn sách.

Năm 1945 ông tham gia chánh phủ Trần Trọng Kim, giữ chức Bộ Trưởng Giáo Dục. Chính nhờ ông mà lần đầu tiên chương trình trung học tiếng Việt được ban hành. Nhưng phần quan trọng hơn hết trong sự nghiệp của ông chính là những công trình trước tác của ông vậy.

Ông là tác giả cuốn Danh Từ Khoa Học được soạn thảo khi ông còn đang du học ở Pháp. Ông cũng được coi như người Việt đầu tiên nghiên cứu lịch sử một cách nghiêm túc và khoa học.

Và, sau cùng, ông cũng là người đóng góp nhiều trong việc nghiên cứu Hán-Nôm trong văn chương Việt. Một tác phẩm khác mà rất nhiều người đang trông đợi để được đọc, một công trình nghiên cứu đồ sộ, ông mất nửa thế kỷ mới hoàn thành là cuốn Kiều Tầm Nguyên. Đây là cuốn Kiều được sửa chữa dựa theo bản cổ nhất. Thực tế, cho đến hiện tại, tất cả những ấn bản truyện Kiều chúng ta có trong tay, gần như không có hai cuốn hoàn toàn giống nhau.

Vậy, bản của giáo sư Hoàng Xuân Hãn dùng làm chuẩn có độ đáng tin cậy tới mức nào? Việc đầu tiên, người ta có thể tin cậy được là sự thông thái của ông, phương pháp và tinh thần làm việc vừa khoa học vừa thận trọng của ông, chúng ta sẽ có được một bản Kiều gần với Nguyễn Du nhất.

Chúng ta có thể trích dẫn một câu hỏi của Thụy Khuê và câu trả lời của giáo sư Hoàng Xuân Hãn, để có thể hình dung phần nào nội dung của cuốn sách:

“Thưa bác, công việc của bác là bác sửa chữa cho đúng với bản bác cho là cổ nhất, tức là phần lớn những câu sai mà dở, thì bác sửa lại cho đúng, còn những câu ngày trước người ta đã sửa lại cho nó hay hơn, thì bác có sửa lại không?”.

Câu trả lời của giáo sư Hãn là:

“Không. Bởi vì mình không chắc chắn nguyên bản là thế nào cả. Cái mà sau này có thể sửa hay hơn, hay là đối với mình hiện đại thì cho là hay hơn, thì cũng phải nói rằng: sau người ta chữa ra thế.

Ví dụ như:

Dưới cầu nước chảy trong veo

Bên cầu tơ liễu bóng chiều thướt tha

Bây giờ là bóng chiều ‘thướt tha’. Cái cảnh ấy, đối với mình bây giờ là hay lắm, vì lá liễu dài như tơ, coi như nó thướt tha như cái áo dài, hay là tóc dài của người đàn bà. Nhưng mà thực ra không phải ‘thướt tha’ đâu. Những bản cũ là ‘tha ra’. ‘Tha ra’ có ý là không rơi thẳng mà rơi xiên. Rồi sau chắc là các cụ thấy ‘tha ra’ không quen đọc, không quen nói nữa, rồi đổi ra ‘thướt tha’, hay hơn. Những chữ ấy thì mình vẫn để là ‘thướt tha’, nhưng đề rằng bản cổ viết là ‘tha ra’, chứ không phải ‘thướt tha’.

Theo giáo sư Hoàng Xuân Hãn những trường hợp thay đổi chữ này có rất nhiều trong truyện Kiều. Và, cũng vẫn theo ông, phải biết chữ Nôm, phải hiểu tiếng Việt, phải hiểu tiếng cổ, nhiều khi lại tiếng địa phương lại là chuyện khác nữa, thì lúc ấy mới hiểu thấu được những chữ ấy. Bởi vì cụ

Nguyễn Du là một người viết rất chính xác, không phải viết cho qua chuyện đi, do đó những câu như:

Một đôi nghiêng nước nghiêng thành

Sắc đành đòi một, tài dành họa hai

được chép trong một vài bản nôm, thực ra phải đọc là:

Một hai nghiêng nước nghiêng thành

Sắc dành trọi một, tài đành họa hai

Còn những câu mà người ta thường cho là tối nghĩa hay không rõ nghĩa như:

Nằm [hay năm] tròn như cuội trong mây

Trần trần một phận ấp cây đã liều

được giáo sư Hãn sửa là:

Vuông tròn nhờ cậy cung mây

Triền triền một phận ấp cây đã liều.

Phần nói về giáo sư Tạ Trong Hiệp trong cuốn sách của Thụy Khuê, cảm động nhất có lẽ là đoạn nói về cuộc gặp gỡ giữa ông Tạ Trong Hiệp và ông Đào Duy Anh mà ông Hiệp gọi là bậc đại sĩ, tại thành phố Hồ Chí Minh:

“Cuối cùng, ông rút ra mấy tập bản thảo hoàn chỉnh, đánh máy rõ ràng, bảo tôi, muốn chọn những gì thì ông tặng cả mà mang về Pháp, in được cuốn nào cho ông thì in. Lúc chia tay, ông đứng sững nhìn tôi hồi lâu, im lặng. Im lặng mãi cho đến phút bất thình lình mở rộng hai tay ôm choàng lấy tôi, vừa ôm vừa nức nở thê thảm, như thể trút hết bao nhiêu buồn đau dồn chất suốt hai mươi năm”.

Hai ông Hoàng Xuân Hãn và Tạ Trọng Hiệp không có ở trong nước trong suốt cuộc biến động lịch sử vừa qua. Ông Đào Duy Anh ở trong nước và ở Hà Nội, tham gia vào các công việc của chính phủ miền Bắc cho đến lúc mất. Ông Hoàng Xuân Hãn cho rằng việc thống nhất đất nước là công to của ông Hồ Chí Minh. Ông Đào Duy Anh khóc khi gặp được ông Tạ Trọng Hiệp và gửi gấm tác phẩm mang ra ngoài in. Đó là những điều một số độc giả tầm thường, những người tự nhận thấy mình chưa xứng đáng là học trò các ông, đọc xong, nghe xong, cũng muốn khóc nữa.