Bông Hồng Tạ Ơn

vietmessenger.com

Nguyễn Đình Toàn

234 Tác Giả & Nghệ Sĩ Việt Nam

Post by Sơn râu 4 Oct 2025

77. Tô Hoài.

Tô Hoài là một trong số vài nhà văn hiếm hoi thuộc lớp tiền chiến còn “tại thế”. Ông nổi tiếng với các truyện dài, truyện ngắn, như Cỏ Dại, Giăng Thề, Dế Mèn Phiêu Lưu Ký, Xóm Giếng ngày Xưa, O Chuột …

Ông cũng nổi tiếng là người tận tụy với Đảng và Nhà Nước kể từ khi có cuộc kháng chiến chống Pháp rồi chống Mỹ. Ông từng giữ những chức vụ quan trọng trong bộ máy kiểm soát văn nghệ của Đảng, và do đó, có thể nói, ông có chút quyền hành, hay ít ra, những báo cáo của ông với cấp trên, có thể làm thay đổi số phận của nhiều người trong giới.

Cứ như chính ông kể lại trong các tập hồi ký, tự truyện, Tô Hoài cho xuất bản sau 1975 thì gần như mọi người trong giới đều ‘sợ’ ông.

Tô Hoài cho biết về mình như sau:

“Tôi làm việc cơ quan, tháng lĩnh lương, hay được đi nước ngoài, nhà treo bằng Huân Chương Kháng Chiến hạng nhất”.

Người ta sợ ông cũng phải.

Chỉ nguyên cái việc Hội Văn Học Nghệ Thuật miền Bắc trải qua bao lần đổi thay, sóng gió, đến ngay cả Tố Hữu, người một thời nắm quyền sinh sát toàn bộ văn nghệ sĩ miền Bắc, trong đó có Tô Hoài, cũng không tránh khỏi ảnh hưởng các cuộc tranh chấp quyền hành loại bỏ. Riêng Tô Hoài, không biết bằng cách nào đã né tránh được hết những tên bay đạn lạc, để tái xuất hiện và luôn tái xuất hiện như một người có chút quyền hành gì đấy, thì hiển nhiên ông là người đáng sợ rồi.

Ông là người thông minh, có tài, có lực nữa. Ông có tới 170 tác phẩm gồm dủ các thể loại. Đối với các nhà văn Việt Nam nói chung, cái số lượng tác phẩm ấy hình như không ai bì kịp. Hai cuốn hồi ký Cát Bụi Chân Ai và Chiều Chiều của Tô Hoài gây nhiều dư luận.

Qua hai cuốn sách đó, Tô Hoài đã cho biết nhiều chuyện, nếu ông không viết ra ít người biết, bởi vì nó thuộc loại “thâm cung bí sử” của giới văn nghệ miền Bắc: họ đã sống với nhau, kèn cựa nhau, phục vụ và lập công với chế độ thế nào. Rất nhiều chuyện có thể làm cho người đọc rung mình, ngẩn ngơ vì không thể ngờ nó đến nỗi như vậy.

Trong bài Tổng Quan Về Hồi Ký Tô Hoài, Đặng Tiến viết:

“Điều lý thú khác khi đọc Chiều Chiều là những bí ẩn kia do bản thân Tô Hoài kể sau 50 năm sống trong guồng máy từ chi bộ đến Đảng bộ, Đảng ủy. Từ những hồ sơ, người đọc biết được những gian nan một thời của Đồ Phồn, Trinh Đường, Phan Kế An … và thêm một số truyện khác. Như về Thế Lữ, chúng ta cho rằng đã biết đầy đủ qua hồi ký của bà Song Kim, về Quang Dũng cũng vậy, qua những trang giới thiệu của Trần Lê Văn; về Lưu Hữu Phước, hồi ký của Mai Văn Bộ tưởng là đầy đủ chi tiết về chính trị, nhưng đọc Chiều Chiều của Tô Hoài mới biết thêm nhiều oan khốc không ngờ tới. Và biết thêm về đời sống văn chương của một thời chưa xa vắng. Về những oan khiên đè nặng lên cuộc đời những Đặng Đình Hưng, Trần Đức Thảo, Trần Huyền Trân, và những gian nan của Nguyễn Bính … ”

Những điều Đặng Tiến gọi là biết thêm về các giả được nêu tên đó là những gì? Xin trích một đoạn Tô Hoài viết về Phan Khôi [các trang 525-531], qua đó người đọc có thể hiểu được phần nào vai trò của ông đối với các văn nghệ sĩ miền Bắc một thời, qua cách ông cư xử và ăn nói với họ:

“Tôi vốn thích đọc Phan Khôi, dù vẫn biết nhiều năm ở cùng cơ quan ông chẳng coi tôi là cái đinh. Viết báo, tạp văn, ngòi bút Phan Khôi sắc đọng, ngang như cua mà đọc lại chịu, như ăn gừng cay … Cái ông gia trưởng này cũng không một bề, mà ông không nổi nóng khi tôi cãi với ông, có khi lại hăng hái biện luận là khác. Ông không để mắt đến tôi, nhưng ông cũng hãi tôi chứ.

Ông ra ngoài tắm suối. Hồi ấy anh Trần Ngọc Danh đã mất. Tố Hữu bảo lên đưa chị Thái Thị Liên về cơ quan. Chị ở tạm với chúng tôi trước khi sang công tác ở đoàn văn công bên kia sông … Ông Phan Khôi chúa trùm tiếu lâm. Chị Liên cũng được một mũi. Suốt ngày, cái gian nhà chỗ ông ‘con, cây, cục, cái’ này cứ chốc chốc lại vang lên tiếng cười. Ông Phan Khôi bước vào, lưng trần còm nhom, khan mặt ướt vắt vai.

Ông nói:

– Tư Mã Thiên mỗi khi nhớ là đã bị thiến thì rùng mình, toát mồ hôi. Tôi bây giờ mà trông thấy đàn bà được mắt thì có một luồng điện chạy suốt sống lưng. Ông kia bị người ta cắt, còn tôi bị dẹp bỏ, điện toát ra ngoài.

Mọi người cười rầm lên khi ông kết luận:

– Tôi là cái xác hết thuốc. Võ Tắc Thiên vứt ra vườn. Ấy là lúc vui, nhưng cũng có lúc khác, tôi giở trò cật vấn ông.

Tôi hỏi:

– Cái năm 1945, ở Quảng Nam, có phải ông suýt bị bắt rồi anh Hoàng Hữu Nam cứu ông ra Hà Nội?

– Anh là Việt Minh thì anh phải biết việc ấy, hỏi tôi làm gì?

– Tôi nghe nói.

– Không biết thì đừng mở miệng”.

Chỉ qua đoạn trích, người tả có thể hiểu, vì sao, ông Phan Khôi không coi Tô Hoài ra cái đinh gì nhưng cũng hãi Tô Hoài [như lời Tô Hoài].

Sao lại cật vấn?

Cật vấn rồi có đem báo cáo chăng? Cái cách Tô Hoài kể lại câu chuyện đó, chứng tỏ những người cùng cơ quan không hòa nhập với Tô Hoài, hoặc Tô Hoài không hòa nhập với họ. Hay nói một cách giản dị, có vẻ như họ không chơi với Tô Hoài.

Lý do họ biết với nhau, người đọc chỉ cảm nhận điều đó.

Đoạn Tô Hoài nói về cái chết của ông Phan Khôi cũng có thể tóm tắt cái tình của họ đối với nhau:

“Nhẽ ra tôi cũng chẳng rõ ông Phan Khôi mất bao giờ. Tôi mà biết cũng chẳng can cớ gì. Hồi ấy, nhà tôi thuê ở đầu ngõ, cuối đường Bà Triệu, cửa số trông chếch ra phố chính. Buổi sáng chợt thấy đi qua ngoài đường một cái xe tang một ngựa phủ vải đen, sau xe có mấy người khăn trắng bước theo. Tôi nhận ra có chị Hằng Phương. Chị Hằng Phương là cháu gọi ông Phan Khôi bằng cậu. Tôi liên tưởng đoán chắc đám ma ông Phan Khôi. Ông đã ngoài bẩy mượi, ốm đã lâu, từ độ dọn lên ở gác trong một nhà phố Thuốc Bắc. Ngày tháng chạp cuối năm âm u đám ma lạnh lẽo ra ngoại ô ngoài ngã tư chợ Mơ”.