Bông Hồng Tạ Ơn

vietmessenger.com

Nguyễn Đình Toàn

234 Tác Giả & Nghệ Sĩ Việt Nam

Post by Sơn râu 4 Sep 2025

40. Nguyễn Chí Thiện

Đối với một số lớn độc giả, cái tên Nguyễn Chí Thiện không còn xa lạ gì. Ông sinh năm 1939 tại Hà Nội và cũng là tác giả tập thơ Hoa Địa Ngục, tập thơ ông đã lén mang đến Tòa Đại Sứ Anh tại Hà Nội năm 1979 để nhờ chuyển ra khỏi nước. Như cái tên của nó, Hoa Địa Ngục gồm khoảng 400 bài thơ, Nguyễn Chí Thiện đã viết trong 27 năm ròng rã bị nhốt trong các nhà tù cộng sản.

Hỏa Lò có thể coi là tập Hoa Địa Ngục thứ hai của Nguyễn Chí Thiện. Chỉ có điều, thay vì thơ, Hỏa Lò là một tập truyện ngắn. Nhưng cả hai tác phẩm, đều là kết quả tim óc của người viết, ngoài giá trị văn chương, nghệ thuật, còn là những bản cáo trạng trước nhân loại, về một nơi, một quốc gia, mà ở trong đó, nhóm người cầm quyền, đã tổ chức đời sống theo một cái cách, không ai còn có thể sống ở trong đó được nữa, trừ những người cầm quyền.

Hoa Địa Ngục và Hỏa Lò là kinh nghiệm của những người phải sống ở cái nơi không còn chỗ cho mình sống đó. Nói cách khác, nếu người ta cảm thấy không thể chấp nhận cách tổ chức đời sống như thế, thì người ta chỉ còn một chỗ khác để sống, đó là các nhà tù.

Hỏa Lò là tên một nhà tù ở ngay giữa thành phố Hà Nội mà ông cựu đại sứ Hoa Kỳ Peterson đã nếm mùi. Như thế, Hỏa Lò chỉ có thể là chuyện trong tù. Và, trong hoàn cảnh như thế lại còn phải nói tới văn chương, nói tới kỹ thuật viết văn nữa.

Nguyễn Chí Thiện cho biết:

“Viết hồi ký có cái dễ mà cũng có cái rất khó. Bây giờ mình muốn viết hồi ký thì tiêu chuẩn đầu tiên là phải trung thực về mình cũng như về người.

Trong cuộc sống không cái gì hay một cá nhân nào là hoàn hảo, có mặt yếu, mặt mạnh, mặt tốt, mặt xấu. Con người cũng có lúc anh hùng, có lúc hèn và cũng có lúc lừng khừng. Bây giờ mình viết hồi ký người thực, việc thực, thì bạn bè mình còn sống sờ sờ cả đấy, nêu lên những mặt xấu hay mặt yếu của họ, thì tất nhiên sẽ làm họ phật lòng. Nhưng cái đó chỉ là một phần, ngoài ra, nói về mình là điều khó: có những chuyện rất thực mà người khác cho là mình huênh hoang. Tôi không chọn thể hồi ký vì thấy mình nên dùng phương tiện tiểu thuyết hoặc truyện ngắn thì nhân vật trong truyện không đụng chạm tới ai cả. Chung chung mà nói, thì người thực việc thực, những cảnh đã mắt thấy tai nghe trong cuộc sống, tôi đưa vào truyện. Truyện Hỏa Lò này là kết quả sáu năm tôi sống lăn lộn trong Hỏa Lò, từ xà lim ra tới ở lẫn lộn với lưu manh, các loại người tham ô, buôn gian bán lận. Tất cả toàn là người thực, việc thực. Thậm chí ngôn ngữ hay đối thoại tôi nghe trong tù, bây giờ tôi sắp xếp lại cho thành truyện để tường thuật lại với độc giả cảnh sống thực ở Hỏa Lò. Tôi sống rất lâu trong Hỏa Lò nên phải viết như vậy.

Cuốn Hỏa Lò là hư cấu nhưng không phải hư cấu. Thí dụ những nhân vật trong Hỏa Lò của tôi. Ai đã từng bị tù ở Hỏa Lò vào những năm 82, 83 đều biết nhân vật Nghiêu Ma Vương, tên do tù nhân đặt cho, nhưng tên thật là Thuận, một thượng úy già, có con bị tù. Cũng như nhân vật ‘giặc lái’ bị án tử hình, anh ta tên thật là Tâm và đánh cắp đúng 28 tấn thóc, rồi bị xử tử thật”.

Người ta đã nói đến tâm lý nhàm chán đối với những cuốn sách nói về kinh nghiệm lao tù cộng sản. Đó là một điều có thật. Nhưng còn một sự thật thứ hai nữa đó là chưa ai có quyền nghĩ như thế. Cộng sản đối với chúng ta vẫn còn đang là một thảm họa. Nhà tù là nơi cộng sản khai thác triệt để cái đói khổ, sợ hãi của con người, hủy hoại nhân tính, biến con người thành một thứ súc vật. Để làm gì ư? Để không còn sự chống đối.

Trăng Nước Sông Hồng và Sương Buồn Che Kín Non Sông là những truyện tiêu biểu cho nghệ thuật viết truyện ngắn của Nguyễn Chí Thiện. Ông đã chứng minh rằng, dù ở trong chốn địa ngục như thế, cộng sản cũng không thể nào tiêu diệt hết được từ tâm của con người, hủy diệt được tình yêu giữa con người với nhau.

Sách vở của chúng ta cũng đã nói rất nhiều về lòng vị tha, tình yêu thương tương tự như một hy vọng. Nhưng hy vọng, nói như C. V. G. một nhà văn Lỗ, cũng giống như cỏ, đó là thứ có thể mọc ngay trên cả những nấm mồ.

Hỏa Lò là một tập truyện hay. Nhưng người đọc cảm thấy buồn, thương cho người và thương cho đất nước.

Phạm Duy