Bông Hồng Tạ Ơn

vietmessenger.com

Nguyễn Đình Toàn

234 Tác Giả & Nghệ Sĩ Việt Nam

Post by Sơn râu 27 Jun 2025

60. Nguyễn Đình Nghĩa

Nguyễn Đình Nghĩa đã ngã quỵ ngay trên sân  khấu trong một buổi trình diễn tại Nữu Ước và ở trong tình trạng mê man cho đến khi chết. Lúc Nguyễn Đình Nghĩa còn trong cơn hôn mê kéo dài, các bằng hữu của ông ở Quận Cam đã chạy ngược chạy xuôi, để lo tổ chức một đêm nhạc Nguyễn Đình Nghĩa.

Có lẽ không có một đêm nhạc nào mang tên một người lại có đầy đủ ý nghĩa hơn nữa: sáng tác, hòa âm, các nhạc sĩ trình diễn đều là ‘sản phẩm’ của Nguyễn Đình Nghĩa: Đoan Trang, Phương Nam, Nguyễn Đình Nghị, Nguyễn Đình Chiến, Nguyễn Đình Hòa đều là con của Nguyễn Đình Nghĩa và Trịnh Diệu Tân, và tất cả đều do Nguyễn Đình Nghĩa chỉ dạy cho chơi đàn: tam thập lục, thập lục, đàn tranh, đàn bầu, đàn T’rưng, đàn ống, Tây ban cầm, sáo, tiêu, trống … từ lúc khởi đầu cho đến lúc đủ sức cùng với bố đứng trên sân khấu. Không biết các nhạc sĩ của chúng ta, khi còn nhỏ, học nhạc, chơi nhạc, có bao nhiêu người mê nhạc, mê cái thứ nhạc cụ mình học, mình chơi và mê tới mức nào?

Nhưng mê sáo tới như Nguyễn Đình Nghĩa có lẽ chỉ có một. Hình như không lúc nào người ta nhìn thấy Nguyễn Đình Nghĩa mà lại không thấy cái túi đựng mấy cây sáo ở bên mình.

Có thể nói, Nguyễn Đình Nghĩa chơi sáo như một khả năng thiên bẩm. Cứ như lời Nguyễn Đình Nghĩa kể lại, khi còn rất nhỏ, còn đang học tiểu học, một lần Nghĩa đi qua nhà một ông Tàu già, thấy ông thổi sáo đã đứng lại nghe và ngay lập tức mê sáo. Nghĩa hỏi ông già về cách thức bấm nốt, chụm hơi thổi thế nào, ông già chỉ cho Nghĩa một lần là Nghĩa thổi được ngay. Ông già lấy làm lạ cho luôn Nghĩa cây sáo của mình. Thế là Nghĩa có sáo để tập “chứ lúc đó làm gì có tiền mua, mà giá có tiền cũng không biết mua ở đâu”, như lời anh kể.

Chơi sáo một thời gian Nguyễn Đình Nghĩa thấy cái ống sáo cổ truyền bị giới hạn, không đủ cho các âm vực. Nghĩa đọc sách, nghiên cứu về âm học, tự mò mẫm khoét thêm nhiều lỗ cho các ống sáo của mình, các ống sáo với độ dài, ngắn, lớn, nhỏ khác nhau, cải biến cây sáo trúc của mình thành một nhạc cụ có thể trình diễn được cả nhạc cổ điển Tây phương.

Khi cây đàn T’rưng đến tay thì gần như Nguyễn Đình Nghĩa không phải học, chỉ cần được hướng dẫn sơ sơ cách xử dụng là Nghĩa cũng chơi được ngay. Và, từ cây đàn nguyên thủy có 5 ống tre, Nguyễn Đình Nghĩa lại tìm cách biến chế, ghép thêm cho nó tới 24 ống nữa, đủ để có thể chơi nhạc

Beethoven, Mozart, Brahms. Schubert … và không phải chỉ là cách trình tấu bình thường, mà là các buổi trình diễn tại các viện âm nhạc, các trường đại học chuyên ngành, các đại hí viện Carnegie Hall chẳng hạn, nơi mà bất cứ một nhạc sĩ trình diễn nào cũng mơ ước có lần được xuất hiện ở đây, vì là nơi tập trung những tay danh cầm, tuyệt kỹ. Trình bày nhạc cổ truyền bằng những nhạc cụ đặc thù của các dân tộc không nói làm gì. Nhưng động tới nhạc cổ điển Tây phương thì không ai được mời trình diễn ở đây lại không xuất thân từ một nhạc viện danh tiếng nào đó trên thế giới. Cha con Nguyễn Đình Nghĩa chỉ là những người tự học, được mời trình diễn ở những nơi như thế phải được coi là một vinh dự lớn, nhất là ông lại dùng đàn T’rưng, đàn thập lục, đàn bầu và sáo trúc để trình bày nhạc cổ điển Tây phương.

Đàn T’rưng thuộc bộ gõ. Âm sắc của nó là tiếng mộc phát ra được là nhờ phần rỗng của lòng ống. Âm thanh cao thấp [trầm/bổng] là do các ống lớn /nhỏ. Giản dị thì như vậy. Nhưng độ dày mỏng của các ống tre, và đất trồng cũng có thể tạo ra độ rắn /mềm khác nhau của các ống tre. Ống nhỏ thường non, ống lớn thường già. Làm thế nào có thể tìm ra một bộ gồm gần ba chục ống tre có phẩm chất như nhau để ghép lại thành một cây đàn? Cây đàn ấy lại phải có khả năng chịu đựng được sự thay đổi thời tiết để không bị ảnh hưởng tới âm thanh nữa.

Căn nhà ở đường Phan Văn Trị Sài Gòn xưa, mà Phan Nhật Nam, một người bạn thời thơ ấu của Nguyễn Đình Nghĩa thường nhắc tới, Nguyễn Đình Nghĩa đã chất cả ‘rừng’ ống tre, ‘đến không còn chỗ đi, chỗ thở’ – như lời Trịnh Diệu Tân. Nguyễn Đình Nghĩa đã ngày này qua ngày khác, năm này qua năm khác, cưa, đục, khoét từng ống tre đã được lựa chọn, chỉ cần lỡ tay để một đường dao lẹm vào một thớ tre là cái ống tre đã mất bao công phu lựa chọn và cả tiền bạc để mua nữa, kể như bỏ.

Cái khó khăn nhất của đàn Trưng theo Nguyễn Đình Nghĩa là tiếng vang của nó rất hạn chế, nên độ truyền cảm mất đi rất nhiều. Nguyễn Đình nghĩa đã giải quyết vấn đề này bằng cách chế ra những bộ phận điện tử nhỏ, đặt trong lòng ống để tạo sự cộng hưởng. Vì thế, không một cây đàn T’rưng nào khác có được tiếng ngân “vang” và “dài” như cây đàn Trưng của Nguyễn Đình Nghĩa.

Người ta không thể hình dung buổi trình diễn của các con Nguyễn Đình Nghĩa ra sao khi không có Nguyễn Đình Nghĩa. Ông vừa là bố, vừa là thầy, vừa là nhạc trưởng. Tất nhiên, trong nhiều năm đi trình diễn như thế, hẳn Nguyễn Đình Nghĩa cũng phải có những sự chuẩn bị phòng khi ‘trái nắng trở trời’ có người thay thế chứ?

Trang, Phương, Nghị, Hòa, Chiến, ai sẽ thay thế bố? Một người bạn cũ biết Nguyễn Đình Nghĩa từ khi chưa ai biết nguyễn Đình Nghĩa là ai, kể lại rằng, có những hôm trời mưa, nhất là vào lúc xẩm tối, nghe Nghĩa thổi tiêu, tưởng như có ai khóc ở trong cái ống nhỏ đó. Sợ lắm!

Tiếng sáo Nguyễn Đình Nghĩa