Bè bạn gần xa

Phan Lạc Phúc

Văn Nghệ xuất bản California USA 2000

Bìa Khánh Trường

Phụ bản Họa sĩ Thái Tuấn (Pháp)

Duy Thanh (Mỹ) – Ngọc Dũng (Mỹ)

Post by Sơn râu 29 Oct 2026

Bạn Nam Anh thân,

Đã nhận được thư “tiếp theo” của bạn. Bạn trách tôi tại sao khi còn ở VN bạn nhắn tôi lên chơi nhiều lần mà tôi không đến. Thật ra Nam Anh ơi, tôi đi qua khu cư xá Lam Sơn của bạn đều đều. Từ Hóc Môn lên tôi thường đến Gò Vấp, có bạn Tô Thùy Yên ở đó, rồi qua khu cư xá Lam Sơn của bạn để đến Bình Hòa (Bình Thạnh) nhà bạn Thanh Tâm Tuyền. Qua khu cư xá này lúc nào cũng nhớ bạn, nhớ maitre Nam Anh. nhưng kẹt một cái là không nhớ rõ số nhà của bạn. Nhiều lúc định tạt vào, hỏi thăm chắc cũng ra nhưng ở khu đó lại chình ình một cái Ủy ban Nhân dân huyện Tân Bình với lại đồn CA cho nên định vô nhiều lần mà cứ ngần ngại mãi. Sợ hỏi thăm lạng quạng nó phiền cho bạn ta, phiền cho mình. Bạn biết rồi những “dạng” như chúng ta đi nơi nào, liên hệ với ai đều phải “cẩn thận như nơi củi lửa” … Cho nên nhớ bạn mà chưa đến được là như thế.

Trong thư bạn có nhắc tới mấy tên bạn đồng khóa của mình hiện thời đang ở bên Tây. Đúng rồi tên Đỗ V. ngày xưa học Sarraut, vốn là Tây con nên nó ở Pháp là đúng chỉ số rồi. Nhưng tên Phùng Bá T. cũng ở bên Tây nữa, ở Paris 13ème. Nhớ tên Phùng Bá T. này không. Dân tập tạ, đánh “vô lây” với mình sân Thị chính dạo 1950-1951. Tên T. lúc ấy vừa làm ở Thị chính vừa đi học nên buổi chiều nó ra sân tập luôn. Vô quân đội nó thuộc loại lính già nhất thế giới: Quân cụ. Sau rồi học luật mới đổi sang Quân pháp. T. mới viết thư cho tôi đây, nói rằng sang bên Tây vất vả. Ông tòa ngày nào bây giờ trông nom một cái cửa tiệm chạp phô bận rộn suốt ngày với gạo, mì, lạp xưởng, cà phê, nước mắm … T. kể chuyện rằng ngày trước ở Sài Gòn có một tên bạn chuyên xem Tử vi, bấm số nói rằng: “sau này sách vở, bằng cấp của ông dẹp hết, ông làm việc tay chân”. Bạn ta giận lắm nhưng mà bây giờ nghĩ lại thật là quá đúng. Giày dép còn có số, huống chi con người. Nhưng

bạn ta có vẻ ăn nên làm ra. Cuối tuần hai vợ chồng dắt nhau đi “xoa”. Con cái đều học grande école hết. Nó bảo rằng “Nếu sang Paris, phone cho nó, nó sẽ đem xe đi đón.”

Ở Sydney này, cùng khóa 2 Thủ Đức với tụi mình, hình như chỉ có một mình bạn ta Air Kaki N.Q.T. Bạn ta ở đây lâu rồi; hồi tôi mới sang năm 91 bạn ta hỏi han, chăm sóc lắm. Làm medicare chưa? Khám sức khỏe chưa? Đi Anzac Day, Canberra không? Bạn hướng dẫn tôi rất chi tiết để xin được qualified vô cựu chiến binh Úc. Bạn bè có lòng thương giục giã quá nên tôi cũng mới làm xong hồ sơ đây chắc ra giêng ngày rộng tháng dài sẽ gửi. Ít lâu nay bạn T. của chúng ta phong kiếm quy điền, đóng cửa tạ khách. Hỏi thăm bạn qua điện thoại bạn ta không nói gì nhiều cứ thở dài phèo phèo. Thú vui của bạn ta dạo này là đọc sách và đi câu. Cứ như ông Khương Tử Nha thuở nào ngồi câu sông Vị.

Dạo tôi sang chơi bên Mỹ đầu năm 92, từ San Diego có lên miền Bắc Cali, ghé San Jose ở chơi với ông bạn Hà Thượng Nhân vài bữa. Ông bạn già của tôi dạo này không hiểu sao trên 70 tuổi rồi mà lại khỏe ra. Cầm cái “ba toong” mỗi khi ra khỏi nhà, Hà chưởng môn ghé tai tôi nói nhỏ “thì cũng cầm làm dáng cho nó ra cái vẻ già”. Nhưng cái bệnh tê thấp kinh niên của Hà chưởng môn thì vẫn còn mãn tính. Vẫn là “phong vũ biểu sống”. Vẫn như xưa. Trời đang nắng chang chang đổ mồ hôi hột, đang đánh cờ trong tòa soạn, chưởng môn bỗng nhiên co rúm người lại, xuýt xoa kêu lạnh, kêu đau mình nhức lưng rồi phán ngang xương “sắp mưa, sắp mưa rồi”. Thế mà sau đó ít lâu quả nhiên trời mưa thật. Chưởng môn vì vậy vẫn tự khoe mình là “thiên nhân tương dữ”.

Dạo còn ở Việt Nam, Hà chưởng môn ở cuối đường Lê Văn Sĩ, gần Lăng Cha Cả. Một hôm nhờ Hà chưởng môn, tôi tìm ra được một người anh em đồng khóa với mình. Lúc ấy chưởng môn mới tìm mua được một thứ thuốc ta chống tê thấp kinh niên rất là hiệu nghiệm. Một hôm có một người đến nhà nói rằng “tôi không được hân hạnh quen anh, nhưng tôi là bạn của P.L.P. Hôm nay đến nhờ anh chỉ giup cho cho mua thuốc chong rhumatisme”.

Chưởng môn liền vui vẻ đáp rằng “Ông là bạn của P.L.P. thì cũng là bạn tôi rồi”. Người ấy là Tô Đ. bạn đồng khóa của chúng ta, đang làm việc ở gần khu đó. Khi tôi từ Hóc Môn lên chơi, chưởng môn kể lại chuyện này, tôi mới đi tìm Tô Đ. Theo lời chỉ dẫn của Hà chưởng môn tôi ra đầu ngõ, đi đến ngã tư gần nhà thờ Tân Sa Châu, tìm bạn. Nơi “làm việc” của bạn chúng ta Tô Đ. là một cái bàn nhỏ, bán vé số ở bên đường. Nam Anh, bạn nhớ Tô Đ. chứ. Dạo ở Thủ Đức năm 1952 khi tụi mình mới vô trường lĩnh lương hạ sĩ, rách dài người, chiều chiều tập “vô lây” xong uống nước máy cầm hơi thì Tô Đ. đã là “ông bầu” hào sảng của chúng ta. Tô Đ. cùng khóa với mình nhưng nó là giáo sư cử nhân của Bộ Quốc gia Giáo dục nên vẫn lĩnh lương sai biệt, lương tiền rủng rỉnh. Nó yêu thể thao nên thường bao tụi mình uống la de, ăn nem chua kịch liệt trong Câu lạc bộ. Mình là dân bóng chuyền, “đánh đâu thắng đó” nên cuối tuần nào cũng được ra Sài Gòn đấu giao hữu. Vô địch Sài Gòn năm ấy là AJS, bạn nhớ chứ, đánh với tụi mình cũng chỉ ngang tay, đâu có thắng. Mỗi bên thắng 1 trận, thua 1 trận coi như huề. Nhưng vì tuần nào mình cũng ra Sài Gòn nên rách mướp. Tô Đ. có khi nó còn dúi cho tôi “vài bớp” trước khi đi. Khi tụi mình ra trường thì Tô Đ. và Trần Ngọc H. được chuyển ngay về bộ Tổng tham mưu. Ở đó đang cần những sĩ quan giỏi Pháp văn để sửa soạn những văn kiện trong việc Pháp trả lại chủ quyền cho quân đội quốc gia về phương diện quốc phòng. Tô Đ. và Trần Ngọc H. tháp tùng tướng TVĐ đi Pháp dài dài, và lên chức rất mau. Nhưng đến năm 1955 nghe tin Tô Đ. giải ngũ, trở về làm Chánh sự vụ Sở Khảo thí của Bộ Quốc gia Giáo dục. Đồng thời Tô Đ. cũng là một trong những giáo sư Pháp văn nổi tiếng của Sài Gòn. Vào đầu thập niên 60, lúc có phong trào “đi học lại”, tôi gặp lại Tô Đ. ở trường luật. “Học chơi cho vui” Tô Đ. bảo vậy. Trong khi đó Tô Đ. cũng vừa xong cao học Pháp.

Tất nhiên, vì giải ngũ quá lâu rồi nên Tô Đ. thoát cái cảnh đi cải tạo năm 1975. Hơn chục năm không gặp lại bao nhiêu vật đổi sao đời, nào ngờ cuối thập niên 80 tôi gặp lại bạn cũ Tô Đ. trong khung cảnh tang thương như vậy. Bạn tôi mặt mũi hom hem, áo quần nhàu nát, đầu đội một cái mũ “phở” che dấu mái tóc bạc sớm, ít sợi râu “muối tiêu” loe ngoe ở dưới cằm, ngồi bán vé số. Từ khuôn mặt thông minh, tinh tế ngày nào bây giờ chỉ còn lại đôi mắt, thỉnh thoảng còn ánh lên một tia nhìn tinh nghịch. Thấy bộ dạng tôi chắc không mấy khá, Tô Đ. liền ôn tồn hỏi: “Biết tin mày về rồi, hôm nay mới gặp. Thế nào làm ăn được không? Nếu rách lên đây ngồi với tao. Khá thì không dám chắc, nhưng đảm bảo đủ tiền ăn cơm dĩa và thuốc lá”. Tôi chưa qua khỏi cơn xúc động ban đầu nên hỏi một câu ngớ ngẩn: “Sao mày ngồi đây.” Tô Đ. liền ngó tôi bằng một cái nhìn dài rồi mới nhỏ nhẹ nói rằng: “Đừng có lo cho tao. Thời buổi này ngồi đầu đường bán vé số là yên nhất. Chẳng ai thèm để ý đến cái loại người chỉ hơn ăn mày một chút, nhiều khi đồng dạng với ăn mày là loại người bán vé số như tao.”

Từ đó, thỉnh thoảng tôi ghé lại, chơi với bạn cũ Tô Đ., uống với bạn ly cà phê hay ly nước mía. Xem ra bạn ta bình tĩnh, an nhiên hành cái nghề bán vé số của mình. Một bữa tôi có hỏi nó nhà ở đâu? Nó bảo: “Cứ gặp nhau ở đây là được rồi.” Chừng nhớ ra điều gì Tô Đ. dặn đi dặn lại:

“Nếu muốn hỏi tao thì cứ hỏi chung quanh đây ông bán vé số. Không phải hỏi tên hỏi tuổi làm gì nữa.” Nghe Hà Thượng Nhân nói lại thì Tô Đ. hàng tuần vẫn mua thuốc chống tê thấp kinh niên cho vợ, đau đến độ không duỗi được ngón chân ngón tay …

Theo chương trình HO bạn bè mình từ từ ra đi. Mỗi một người bạn lên đường, mình lại cảm thấy như thiếu một cái gì, mất một cái gì. Tháng tư năm 1990, Thanh Tâm Tuyền đi Louisiana. Đến cuối năm 1990, Hà chưởng môn đi California. Tôi ở lại Hóc Môn, vừa sốt ruột vừa nhớ bạn. Đầu năm 1991, ở Sài Gòn mới có cái trò quảng cáo nhắn tin trên hệ thống truyền hình. Một buổi tối trong khu nhà thôn dã, mở chương trình ti vi đến mục nhắn tin, thấy có hình Tô Đ. trên màn hình và sau đó là lời cáo phó “Ông Tô Đ. vừa bị bạo bệnh qua đời.” Tôi thảng thốt quá nên không nhớ được địa chỉ đám tang ở đâu. Sáng hôm sau tôi vội dông lên Sài Gòn. Ở trong ngõ Lê Văn Sĩ, Hà Thượng Nhân và gia đình đã đi, cửa đóng then cài. Ra ngã tư đầu nhà thờ Tân Sa Châu, hỏi thăm bà bán cà phê nước mía ở đầu đường xem có biết nhà ông bán vé số ở đâu không? Bà hàng cà phê cho biết vài hôm nay không thấy ông bán vé số tới mà cũng không biết nhà ông ở đâu? Có cái bàn, cái ghế ông gửi lại vẫn còn đây. Tôi ngẩn ngơ nhìn cái bàn bằng gỗ thông xộc xệch và cái ghế chéo đã sờn. Đó là tất cả những gì còn lại của Tô Đ. người bạn đồng khóa của chúng ta, giáo sư cao học Pháp văn nổi tiếng của Sài Gòn cũ …

Từ cái khu vực Lăng Cha Cả thân quen này bây giờ tôi không còn ai là bạn nữa. Phải đi tuốt lên phía đường Trương Minh Giảng (cũ) gần cổng xe lửa, quẹo vô tay trái tới chùa Giác Ngạn, nơi trụ trì của ông bạn tù cũ của tôi Thượng tọa Thích Thanh Long. Bây giờ người đã lên Hòa thượng. Bữa nào nhớ thuốc lào, nhớ bạn tù đã sống bên tôi qua bao nhiêu trại tù ngoài Bắc tôi lại lên chùa. Tới hậu liêu, Hòa thượng đang nằm võng trước hiên liền nắm lấy tay tôi mà nói: “Sao dạo này không thấy ông lên. Có thuốc lào Vĩnh Bảo đấy.” Hôm nay, tôi không còn lòng dạ nào mà hút, dù Vĩnh Bảo là thuốc lào ngon nhất nước. Tôi ngập ngừng kể lại chuyện ra đi bất ngờ của bạn tôi Tô Đ.; không biết nhà bạn ở đâu nên tôi đến chùa xin Hòa thượng phát bồ đề tâm tụng cho người bạn xấu số của tôi một biến kinh siêu độ. Hòa thượng lại nói lời của Hà Thượng Nhân hôm nào:

“Bạn của ông thì cũng là bạn của tôi”, rồi người mặc áo cà sa lên chùa tụng niệm. Người hỏi tôi tên, tuổi, nơi mất, nơi mai táng của người đã khuất. Tôi làm sao trả lời cho được ngoài cái tên của bạn tôi Tô Đ. Hòa  Thượng khẽ mỉm cười mà nói: “Thôi cũng được, cốt là ở cái tâm … ” Sau đó tôi có dâng một cái lễ nhỏ trên chùa để xin Hòa thượng dành cho bạn tôi một bát hương trong nhà hậu. Bạn Nam Anh, như tôi đã có lần thưa với bạn, tôi ODP sang Úc nhưng tôi còn một đứa con gái út ở lại Việt Nam. Tôi có dặn con tôi vài ba tháng một lần phải xuống đường Lê Văn Sĩ tới thăm Hòa thượng Thích Thanh Long ở chùa Giác Ngạn. Cuối năm 1991, khi tôi sang Úc chưa được nửa năm con nhỏ bên nhà gửi thư sang nói rằng: “Cụ Thanh Long mất rồi bố ơi, cụ mất cuối tháng 10 âm lịch. Đại đức thay thế cụ sau đó cũng mất luôn. Chùa Giác Ngạn như thế sắp trở thành chùa quốc doanh, chùa nhà nước”. Như vậy không biết cụ Thanh Long “nằm” ở đâu mà ít năm sau có về lại VN đi tìm cái bát hương của Tô Đ. thì cũng không biết nó lưu lạc phương nào ?…