Mùa đông giữ lửa

vietmessenger.com

Phan Nhật Nam
Post by Sơn râu 20 Jan 2026

Bài 19.

Chuyện,

Tưởng như

Không ai nghĩ ra.

Khi đứng trước đám đông để nói những điều suy nghĩ, cảm xúc riêng tư hoặc trình bày những nội dung liên quan đến tập thể người đang lắng nghe, và cuối cùng, phải thế kẹt, khó khăn hơn, nếu buổi nói chuyện thật ra là mặt biểu hiện của lần tranh chấp về một quan điểm, mục tiêu “chính trị” mà  ngôn ngữ là phương tiện, vũ khí tấn công … Đối với anh, đấy là những lần thích thú, sinh động, hợp với thói quen, khả năng. Ngày cương cường tuổi trẻ, anh càng hăng hái, náo nức. Vì dầu gì, anh cũng đã lớn lên nơi vùng đất có tiếng ưa  tranh cải, biện luận; quê hương thứ hai của anh, miền Quảng Nam- Đà Nẵng. Đất dạy người như thế. Ngườicứ thế lớn lên. Không tranh luận uổng đi, người mòn dần, mất sắc bén. Tháng Hai, 1973, từ hai giờ chiều đến tối mịt, bên bờ sông Bắc Thạch Hãn, giữa một rừng bộ đội giăng lưỡi lê uy hiếp, anh đã khăn khăn giữ cho kỳ được tiêu đề “Tù Binh Bắc Việt Xâm Nhập” trên danh sách trao trả … Cải đến nỗi, anh Thiếu tá Nguyễn An Gang(?), bí thư tỉnh đội Quảng Trị từ ngoài Bắc mới xâm nhập vào, cuối cùng phải chịu nhượng bộ … một nửa!! Nghĩa là, “hồn ai nấy giữ, tên ai nấy mang”.

Danh sách của anh, anh đề “tù binh..”; danh sách tôi, tôi viết “chiến sĩ giải phóng..”. Việc cũ hơn hai mươi năm kể lại như một chuyện khôi hài … Làm gì còn giải phóng và xâm nhập ở đây, nói cho cố rồi có đi đến đâu?!! Thế nhưng, năm ngoái, 1995, một vòng thế giới qua hai mươi ba thủ đô và thành phố lớn, anh vẫn”thói nào tật ấy” … Nghĩa là vẫn sống hết mình với từng chữ, lời viết nên, nói ra. Nhưng lần nói mở đầu buổi sinh hoạt với những người Bạn Trẻ vào ngày 28 Tháng 12 sắp tới đây hẳn phải có điều khác lạ. Sự khác lạ bắt nguồn từ mối cảm động theo cùng nỗi hân hoan, tự hào khác với một lần bình thường. Hẳn nhiên có những nguyên cớ sâu xa, thoạt nhìn qua không thấy được, tìm ra. Ngồi yên, ngẫm lại, cảm xúc tràn ào ngờm ngợp như đang trong ngày trẻ tuổi. Sự thể là thế nầy.

Một,

… Vào một ngày Hè, mùa mưa rào Miền Nam, khoảng tháng Sáu, năm 1970. Anh đang trong cơn vô định dật dờ của đời sống nhà binh. Bị đuổi ra khỏi đơn vị, binh chủng mà anh hằng yêu mến, cung hiến hết tuổi trẻ không chút từ ngại. Thế giới sống động tự hào mà anh đã tự động chọn lựa từ ngày đầu tiên đời lính. Anh ra khỏi binh chủng với lời phê “sĩ quan kém khả năng, mất tư cách”, lột xuống một cấp bực, đổi về đơn vị địa phương, tiểu khu Phước Tuy hay tỉnh Bà Rịa, địa danh độc đáo chỉ có riêng với Miền Nam. Bà Rịa, thị xã sũng ướt trong mù mưa do tàng cây me xanh dầy rợp kín những khoảng đường hẹp bề ngang chỉ đủ để hai xe hơi tránh nhau một cách khó khăn. Đấy là nói phố chính, đường Thành Thái. Lúc ấy, anh không hiểu tại sao tên ông vua kia được đặt nên ở đường phố nầy; thật sự chỉ là một đoạn ngắn của Quốc Lộ 15 nối Sài Gòn – Vũng Tầu chạy ngang thị xã. Ở lâu, anh dần được biết. Sở dĩ, tên vua Thành Thái, loại hoàng đế lỡ thời của một xứ sở bị trị, được xử dụng đến, bởi ông vua chẳng tiếng tăm (nhưng nhiều tai tiếng) kia, sau khi bị ép thoái vị (1907), đã vào Bà Rịa ở một thời gian trước khi đày đi Châu Phi, 1916. Trong số mười sáu bà vợ, hình như có người gốc Bà Rịa nầy; (Phải chăng đấy là lý do để ông vua chọn nơi đây làm chốn gởi thân lúc sa cơ thất thế? Và cái “Bà”, vợ vua ấy là đầu mối của danh xưng “Bà Rịa”, kiểu như các “Bà Hom, Bà Quẹo” … của ông Lê Văn Duyệt hay chăng? Mà thôi, chuyện đời xưa nói lắm cũng nhàm. Huống gì lại chuyện xưa không mấy hay). Tên ông vua lưu xứ đặt cho một nơi chốn heo hút, bỏ quên kể ra cũng điều thích hợp ngẫu nhiên. Bà Rịa nằm lọt trõng, mất tiêu giữa Sài gòn, Vũng Tầu, hai thành phố quá lừng lẫy với hàng trăm ngàn lính Mỹ vào ra trú đóng, những đoàn xe GMC chở quân trang, quân dụng, khí giới và nhân công người Việt xếp hàng trước những căn cứ quân sự. Bà Rịa với Đường Thành Thái, chiều dài nửa cây số không đủ sức chứa quá năm mươi chiếc xe nhà binh, co quắp rúm ró sợ hãi đối với hai thành phố lớn kia như cô gái quê tội nghiệp ngồi giữa hai người đàn bà ăn chơi phấn son sành sõi. Ông vua mất ngai, gã lính bị lột lon, thành phố sũng nước chìm chìm trong màn mưa dầm, thêm đậm xanh bởi tàng cây sụp bóng tối . Bà Rịa, thật quá đủ cho một tổng hợp điêu tàn. Thuở ấy, thị xã quê mùa đến nỗi không một quán “bia ôm”, đừng nói gì Bar Mỹ. Rất nhiều người Sài Gòn khi đi qua phải bật lên lời tán thán … Cái chỗ giống gì buồn quá ta!!. Anh đến đấy sau những ngày hào hứng Sài Gòn, lòng cũng trống vốc hoang tàn như dãy phố chợ cuối chiều trơ trỏng sạp bụi nhếch nhác buồn hiu. Gió đi qua thổi bay mờ những hạt mưa ẩm lạnh sót dính lại trong tàng lá xuống mặt đường loang lỗ, hai bên lẫn khuất những nếp nhà kiểu cổ. Nhà mái ngói âm dương (miếng ngói cong hình ống, tờ úp xuống, tờ ngữa lên), nền cao, cửa gỗ dày luôn đóng kín. Cơ ngơi của những người Miền Nam đã một lần phú quý, có quốc tịch Pháp, nói tiếng Tây. Chỉ nghe thuật lại như thế. Buổi anh tới ở cùng, Bà Rịa hẳn hiện thực một lần tàn phai. Như cái tên thoạt nghe buồn cười, kỳ cục. Lâu dần, ngẫm ra âm tội nghiệp ngậm ngùi. Chiều chiều, sau cơn ngủ muộn, từ cửa sổ căn phòng trọ chỉ đủ chỗ trải chiếc túi ngủ nhà binh, nhìn ra khoảng không xám đục, trên những mái nhà rêu xanh loáng nước, anh thấy thật có khối chĩu nặng trong ngực. Cảm giác váng vất về một điều nguy khốn không gọi rõ nên tên đang chờ đợi, rình rập. Chịu không nỗi, anh theo xe đò đi Vũng Tầu. Dẫu sao, nơi ấy có biển. Bờ biển, cảnh sắc quen thuộc từ những ngày mới lớn. Hơn nữa, ở Vũng Tầu anh có bạn. Bạn rất thân.

Hai,

Nhìn ra khoảng sân, nước mưa ngấm xuống, mặt cát trở màu vàng đục, dẽo ướt, lá bàng khô nâu lốm đốm rời rã lăn lóc. Mắt người đàn bà loáng lên ánh ngắn vui. xong vụt tắt. Ất bởi những khắc khoải phiền bực sẵn có trong lòng, hiện rõ nên nét sắc. Anh không thể biết nguyên cớ, do từ năm, sáu năm nay không gặp mặt.” … Lâu quá mới thấy cậu … Mới ngày nào, hai chị em … “. Người bạn, cũng là người chị vì anh không có anh, chị lớn tuổi. Hơn nữa, cả hai vợ chồng đã chứng kiến những giờ phút ngặt nghèo nhất của đời anh. Đối lại, anh làm trung gian qua liên hệ với hai người. Trước kia hay bây giờ cũng vậy. Giữa họ có mặt anh. Anh không ngã theo phía nào khi hai bên có điều xung đột. Bởi, người chồng là người cung cấp cho anh chiếc áo tươm tất để anh lên đường; đưa anh ra ga xe lửa trong ngày đi lính; bỏ vào túi áo anh số tiền hai trăm đồng – Tài sản anh chưa hề nghĩ ra, dẫu rằng lúc ấy đang ở tuổi thành nhân. Anh thành người qua một cách thế khác, không do vật chất thủ đắc, cũng không do bất cứ kinh nghiệm xã hội, tình cảm nào. Anh sống cơ cực, khó khăn, nguy biến. Hai vợ chồng Bạn chứng kiến đủ.

Người Bạn. Người đàn bà bế con trong lòng ngồi Người vợ, người đàn bà, mến thương anh hơn tình cảm một người bạn. Chị tháo áo dài cắt cho anh chiếc áo sơ-mi thứ hai để anh có cái thay đổi khi nhập ngũ như vừa nói trên. Anh gọi người vợ bạn – “chị”, với tất cả hàm ẩn, cảm động, giản dị của tiếng nói. Rất nhiều lần, từ những ngày ấy cho đến nay, dẫu bao lâu không gặp, khi đề cập về người đàn bà ấy với một người thứ ba, anh thường dùng cụm từ “bà Mh, bà chị tôi.”: Biết anh thật lòng, bạn anh, người chồng coi như một điều vui. Người vợ đánh giá cao hơn với phần hãnh diện. Anh nhìn quanh, nhà mới nhưng có vẻ chấp nối, vá víu ..

– Tr đâu? Anh hỏi về người chồng không đầy đủ, bởi ánh mắt chị bạn loáng giận dỗi không che dấu.

– Ông ấy đổi về Sài Gòn!

Điều bực dọc đã hiện thực; anh xoay qua chuyện khác với đề tài, nơi chốn quen thuộc thân ái của ngày trước,

-Chị thấy trời mưa như thế nầy giống Đà Nẵng không?

Lời nói anh có ngay hiệu quả. Người đàn bà cười vui,

-… Có chiếc Honda, hai chị em mình đi ăn bún bò. Bún bò ở đây không ngon bằng Đà Nẵng, nhưng trời như thế nầy phải ăn bún bò mới đúng.

– Nói thế, chứ lúc ấy, tụi mình đâu đã dám la cà hàng quán. Phải đợi ngày lên Đà Lạt, năm chị đã có cháu

C … Anh ngồi xuống, thích thú như ngày nhỏ mỗi lần gặp mặt với những câu chuyện khi nào cũng tưởng ra quan trọng. Anh đưa tay bế đứa bé như đã từng với các chị, anh nó … Mắt con bé nầy lạ quá … Anh có ngay nhận xét. Thật tình điều nầy rất dễ tìm ra. Bởi như đã nói, anh đã sống cùng họ bao nhiêu lâu, biết đến phần sâu xa của nhau, như nốt ruồi nằm sâu trong tròng mắt người chồng mà chính chị bạn phải đợi đến lúc anh nói lên mới khám phá ra. Các anh chị nó đồng có cách linh động của bố mẹ. Chỉ riêng bé gái nầy với đôi mắt lạ lùng u uẩn. Anh nâng đứa cháu gái lên ngang tầm nhìn, lúc lắc tay, nheo mắt cười giỡn … Anh luôn tin vào khả năng “đồng cảm” đối với thú vật và trẻ nhỏ của mình. Vô ích. Đứa nhỏ nhìn anh bất động. Anh đặt lại đứa bé vào lòng mẹ … Mắt cháu nó lạ quá ... Anh thấp tiếng bùi ngùi bởi lòng cũng đang cơn não nề với khuynh hướng, cảm tính nhanh, chính xác sẵn có đối với điều thất bại, sự thua thiệt. Giờ trước đây, anh ở Bà Rịa cũng với loại mưa sũng nát cỏ cây nầy. Không gia đình, không đơn vị, anh như mưa bám trên tàng lá đợi gió thổi qua bay xuống. Những hạt mưa muộn chỉ vừa thấm ướt mặt cát ẩm. Quả thật, anh cũng không có gì vui hơn đứa bé lặng lẽ nầy. Hai cậu cháu nhìn nhau lần thứ hai. Trống không.

…. Nó giống ông nội đấy mà … Người bạn chen lời giải thích. Chị cũng không thể dự vào phần sâu ánh mắt đứa bé, cho đấy là con mình. Bé gái chỉ khoảng ba tuổi hoặc kém hơn. Anh rời nhà bạn với cảm giác nằng nặng khi từ Bà Rịa ra đi. Căn phòng trọ với chiếc túi ngủ nhà binh đang đợi kia, vài trăm bạc lẽ trong túi … Gần mười năm đi lính, bảy năm chiến trận sống, chết để hôm nay, chiều mưa buổi tháng Sáu, anh đứng giữa một nơi gọi là Bà Rịa, nhìn lên tàng me xanh tối … Nó giống ông nội …. Ông nội đứa bé, thân sinh bạn anh. Bao lâu và như thế nào anh mới có được sức chịu đựng lặng lẽ đáng kính phục của người đàn ông kia? Mẫu người dẫu trước cái chết, tiếng thở dài cũng nuốt xuống.

Ba,

Việc viết văn thông thường đòi hỏi một trí tưởng tượng khá phong phú và anh đã hành xử nó gần ba mươi năm qua với đôi phần thành công. Hơn thế nữa, cũng vì, từ tư thế của người viết nên chữ nghĩa ấy, anh đã chịu bao tai biến suốt khoảng thời gian dài đằng đẵng kia. Thật sự chính là đoạn quan yếu, quyết định của phần đời anh. Mà qua đó, anh đã kiểm chứng được độ chính xác của lực tưởng tượng và mức tinh tế của khả năng trực giác. Luôn có tỷ lệ đúng đắn cao. Nhưng, với buổi sinh hoạt đêm 28, Tháng Mười Hai kia, trí tưởng tượng mà anh thường vận động và trực giác luôn được nêu đến, nại ra như những yếu tố chứng nhận độ chính xác về những lập luận đã hoàn toàn vô dụng. Bởi, đêm ấy, trong những người tuổi trẻ anh có nhiệm vụ đề cập đến, phải nêu lên những đặc thù độc đáo, những cá tính, phẩm chất khác biệt của riêng mỗi người qua văn phong, bút pháp, tư tưởng và xúc cảm … Những biểu hiện mang cá tính Lê Thị Huệ; của Vũ Quỳnh Hương nơi mỗi giòng chữ viết, của Trân Sa ở chiều sâu bí mật với thơ … Và Nguyễn Hà Ý Nhi với ngôn ngữ được xếp đặt, hoàn chỉnh theo cấu trúc, của tính nhạc. Anh ngừng ở đây- Thật rúng động đang đầy ắp – Hoa ra Con Người – Huyền Nhiệm đến thế ư: “Bé gái Ba Tuổi với Sắc Mắt U Uẩn – Buổi Chiều Mua Hai Mươi Sáu Năm Trước-Người Viết Nhạc Hôm Nay: Là MỘT”

Bốn,

Có điều gì nối kết một cô bé ba tuổi với đôi mắt u uẩn hai mươi sáu năm trước; người viết văn trung niên, mỗi giòng chữ bật nên lời tán thán im lặng về phận đàn bà đơn độc đương cự nơi cứ lạ; người đàn ông tuổi quá năm mươi đang gánh chịu phần đời không bình yên, với lão huynh thất thập nhìn mỗi ngày biến động đi qua nhẹ tênh như hơi trà sáng sớm … Những người khác nhau về giới tính cấu tạo, địa bàn sinh hoạt, đối tượng tranh sống và tình huống gắnh chịu. Những người không hề chung mẫu số khuynh hướng lẫn cảm tính cho dù cùng ở trong một lĩnh vực – Phạm trù Chữ Nghĩa – Nghệ Thuật. Nhưng những người của bốn, năm thế hệ cách biệt ấy – Họ đang đi cùng nhau – Như bầy chim di trú của nhiều chủng loại, khi nghe mùi nắng thì từ khắp nơi, cùng nhau hiệp đồng chuyển động đôi cánh … Hướng Mặt Trời, Hơi Am, Phương Nam. Hoặc bi thảm và khắc nghiệt hơn, họ giống như “loài chuột báo động” về một tai hoạ không thể nào trốn thoát, nên cùng nhau, hằng hằng, lớp lớp, dùng chính tự thân, lao mình xuống vực thẳm, báo cho người nỗi đe doạ đang hiện hình.

Tất cả đang cùng nhau dự phần vào một hành trình vô vàn nguy biến, rất mực khắc nghiệt. Bởi, vì “thiếu một chút thực tế “như lời Ngu Yên. Tôi Làm Thơ bởi vì không Thực Tế, nên đã bao nhiêu năm qua, do từ những chữ nghĩa trung hậu của” Chiếc Chiếu Hoa Cạp Điều, Gìn Vàng Giữ Ngọc … “, người Huynh Trưởng Doãn Quốc Sỹ hằng phải chịu một gánh nặng vô lường của cách miệt thị và bức hại từ những người cầm quyền tại Việt Nam – Án tù 13 năm trong những điều kiện giam nhốt tệ hại nhất của lịch sử con người thế giới. Nhiều hơn mức án dành cho tội nhân tử hình do đã phạm tội hình sự với trường hợp gia trọng, theo cách xét xử và thi hành án lệnh của toà án cộng sản Việt Nam. Công việc kia cũng gây nên những cái chết vô vàn đau đớn oan nghiệt đối với Từ Chung Vũ Nhất Huy, Chu Tử Chu Văn Bình, Hiếu Chân, Hồ Hữu Tường, Nguyễn Mạnh Côn, Dương Hùng Cường …. Cùng nhiều niên trưởng, bằng hữu khác, Bắc lẫn Nam, bên nầy hay bên kia sông Bến Hải. Nó cũng là đầu mối, nguyên nhân lẫn kết thúc những đời sống của Quách Thoại, Tam Ích Lê Nguyên Tiệp trước đây ở nước ta, hoặc Nguyễn Tất Nhiên nơi hải ngoại nầy. Nhìn rộng ra cùng thế giới, chúng ta không thể chạnh lòng … Bởi chính tập thể đối tượng nầy là nạn nhân đầu tiên của bất kỳ thay đổi, tranh đoạt quyền lực giữa những tập đoàn thống trị. Bất kỳ ở đâu, bất cứ thời đại, theo những thể chế chính trị, xã hội nào … Đấy là Người của vùng đất Andalucia, Nhà Thơ Federico Garcia Lorca ngã gục trước họng súng đội  hành quyết của nhóm quân phiệt cầm quyền Granada,Tây Ban Nha. Người Làm Thơ chết ở tuổi 37 cùng lời vĩnh quyết bi tráng “.. Với Thơ, Điều Bất Khả nên thành Khả Thể- Poésie, L’Impossible devient Possible “. Đó là mối hẩm hút hiu quạnh trong tuổi già, trên nẽo mòn cùng quẫn tiến tới cái chết của người đã tiên tri sự suy đồi của “… Cái gọi là Cách Mạng Tháng Mười Nga: Những Ngày Cuối Cùng của Chúng Ta đã đến!! “. Lời Boris Pasternak, Người mang Lương Tâm trong sáng đích thực của giòng kiêu hãnh Bạch Nga. Phải, Chính Chúng Ta, chứ không ai khác là nạn nhân chính thống đối với tất cả những hệ thống cầm quyền, các đầu mối bạo lực, bởi chúng ta hoàn toàn không khả năng chống cự, bảo vệ mình khi lâm phải những tình huống bi thảm, tuyệt vọng nhất. Chúng ta chỉ có chữ, nghĩa, thanh, âm.

… Tuy nhiên, cung theo lời Ngu Yên … Vì Thực Tế Nên Tôi Vẫn Làm Thơ, nên công việc nguy nan nhưng nhiều quyến rũ nầy vẫn mãi vang vọng tiếng mời gọi mà hôm nay, ngày 28 tháng 12 kia là một dẫn chứng toàn diện, vô cùng cảm động … Những thế hệ người làm nghệ thuật, văn học hằng tiếp tục con đường miên viễn … Đã bắt đầu từ một thưở xa xưa, với những hình vẽ sơ khai chơn chất về cuộc sống tiền sử của Người Cro-Magon nơi những hang động vùng Avignon, Lascaux, Altamira, Tây-Nam nước Pháp đến tiểu luận sâu sắc  Cấu Trúc Thơ Hiện Đại đang trên lưới Internet. Từ nỗi ưu uất không hề ai nghe ra của Trần Tuấn Kiệt khi ngồi cùng Bùi Giáng …

..

Lòng ta quả thật đỗi xót thương

Cành hoa bụp cũ khóc bên đường

Bến khuya Sa-đéc trăng mười sáu

Mấy độ chìm theo sóng lớp lang

Và người “cuồng tâm thi sĩ “phải trở về lần tỉnh táo rất hiếm hoi để cùng kêu lên tiếng thất thanh …

Thuyền to, buồm lớn nghĩa gì?!!

Bằng hữu ở trên bờ,

Chỉ đành vẫy tay,

Mặc cho sóng xô đi ….

Trên đường xa không có dấu hiệu chấm dứt, nghỉ ngơi; giữa giòng sông bão tố không bờ bến giải cứu … “Trung Niên Thi Sĩ” (Tự hiệu của Bùi Giáng) năm nào nay đang đi đến hồi cuối cơn cuồng nộ giữa những đường phố bụi lấm, ầm vang xe máy, hơi người, màn khí đặc, mưa nhỏ hạt ẩm ướt, nực nồng nơi thành phố bị xoá tên Sài Gòn kia, không khác biệt với tâm cảnh xa xót, xé rách giữa đêm khuya, sâu bóng tối ở đất Mỹ, thúc dục người tuổi trẻ Ngô Tịnh Yên phải kêu lên tiếng

Hãy thổi tắt ngọn đèn

Bóng đêm sẽ dấu dùm em dòng lệ nóng

Hãy thổi tắt ngọn đền

Để cơn mơ đừng bao giờ bừng tỉnh

Con đường bất tận đồng đúc vóc đáng bằng hữu kia, đêm 28, tháng 12 ấy nên thêm lần hiện thực và “Người Lính Viết Văn” được nhận nhiệm vụ làm mối nối giữa những bước đi của khối người luôn phải gặp hiểm nghèo nhưng cũng rất mực tự hào. Cố gắng một đời người chỉ để làm nên mối bền chặt kia thôi.

Những xưa, nay …

Đỗ, Nguyễn …. Tâm, Tô

Và rất nhiều Bằng Hữu,

Những người nhận Nghiệp Khổ,

LÀM THƠ.

Thật Cám Ơn.

Vẫn Luôn Như,

8 tháng 6, Một năm,

em …