Nửa đời còn lại

vietmessenger.com

Vương Hồng Sển

Post by Sơn râu 6 Dec 2025

21. Ô Cấp – Ô Ma – Ô Ma Ba Son

Tôi đã gác bút ngót tháng nay, tự xét mình viết không lại các cha mới, vừa trẻ, sung sức, còn mình viết, theo lối xưa, đã cũ rồi, không ai thêm đọc của mình, vả lại khi trong túi có chút ít tờ dày dày, thà mua báo bạn trẻ viết, đọc sướng hơn … vừa nghĩ như vậy bỗng có đứa cháu thuộc theo nghề viết lách, hỏi bài cho số Xuân LAO ĐỘNG, dịp Tết Giáp Tuất 1994, hễ máu tham nghe có hơi đồng thì mê, tôi lại hứa sẽ viết, độ một tuần nhựt sẽ có bài. Đứa cháu ra về, nghĩ lại cười thầm. Ba tôi là ông nội của thằng cháu, vốn làm nghề thợ bạc và Ba tôi rất ghét việc đàn bà trong tỉnh, các ỷ vợ Chệc và các cô thông, thím ký, ngày thường, không đến đặt làm vòng vàng cho mình có đủ thì giờ làm đẹp và kỹ và nhè cứ chờ gần dịp đầu xuân, Tết tới bên đít, chừng ấy mới đến đặt và hối làm vòng, cà rá, khâu vàng để đeo kịp Tết và vì vậy đẻ ra danh từ: “Đồ chạm Tết” tức vòng bằng vàng đặt làm vào dịp Tết.

Mà cũng ngộ, mỗi đời mỗi khác, tỷ như Ba tôi chuyên làm kiềng cổ, neo đeo tay, các vật ấy vẫn làm bằng vàng, nhưng người thợ thuở đó lại gọi là “thợ bạc”, còn ngày nay, vàng đã quí hiếm và cao giá, vòng đeo tay ít có, chỉ có lặt vặt sợi dây chuyền hay chiếc nhẫn, vẫn làm bằng kim khí như bạc, thau, đồng, v.v .. nhưng người thợ lại đổi gọi “thợ kim hoàn” và các danh từ xưa xưa tỷ như “Sáu Giũa” (vì anh ta chuyên dùng một cây giũa thép và chuyên giũa chiếc cà rá để nhận hạt kim cương hoặc hạt xoàn mới (tức ngọc sản xuất ở Pai linh trên đất Khờ me đỏ (khmer cahom) đất Campuchia v.v .. , tiếng “Sáu giũa” nay cũng ít nghe dùng vì nghề giũa nhẫn xoàn đã bị máy móc thay thế, trong lúc như vậy, thằng cháu lại đặt tôi viết bài cho kịp đăng báo xuân Giáp Tuất tới bên đít nầy.

Tôi đã cạn đề tài, bỗng nhớ lại, viết cho báo Lao Động và hiện nay hãng Ba Son được đề cao, gương ông Tôn Đức Thắng là thợ đầu tiên của Ba Son, mà danh từ Ba Son, mỗi người cắt nghĩa theo một lối và phân phân bất nhứt, chi bằng vậy, mình thử đưa hai chữ Ba Son theo như mình hiểu riêng ra đây, thử cô bác bình luận và xin lấy công tâm xét xem từ Ba Son như viết dưới đây, có đứng vững được không.

Và theo như tôi biết, khi Tây qua đây, đường lộ có rất ít, chính tôi lên đất Sài Gòn vào năm 1919, thì năm ấy còn dùng xe bò kéo nước đi tưới đường cho bớt bụi, và còn nhiều nhà dân chưa có đèn điện và vẫn còn nhiều xóm thắp đèn dầu lửa. Những bước đầu tiên ấy, kể tỷ như từ 1867, khi Tây chiếm ba tỉnh Miền Tầy, dĩ chí những năm lối 1945, tôi biết có ba tiếng Tây ba rọi thông dụng là:

1. Je vais au Cap, nói nguyên câu là “Je vais au cap Saint- Jacques”, và đó là: “tôi đi ra Cấp”, tức đi cap Saint-Jacques và đó là đi Vũng Tàu.

Và muốn đi ra Vũng Tàu đời đó, xin nhớ là chưa có đường bộ, và phải đi đường thủy, có tàu đón ở bến Nguyễn Văn Kiệu tàu chạy bằng hơi nước nấu bằng nồi súp de và chạy cà rịch cà tang ngót bốn giờ ngoài mới tới bến nơi bãi trước. Và đó là gọi tắt, đi tắm biển Vũng Tàu, đa số khách là Tây, là đi Cấp.

2. Một thú tiêu khiển khác của ông Tây bà Đầm đời đó là đi câu cá và cá ở đất Sài Gòn thuở đó thật là nhiều và vùng an ninh nhứt của họ là đi câu nơi gọi tắt là je vais aux mares” (tôi đi nơi có vũng, ao, (mares) nhiều) và đó là

vùng thời Tây chí thời Diệm Thiệu là vùng “ô ma” trại lính tập (cam des tirailleurs) sau đổi làm vùng trường sư phạm, trại công an và xưa kia là vùng có miếu Hiển Trung Từ đời Gia Long, có chùa Kim Chưởng (Kim Chung nói trại) và có miếu cô hồn đời ông Trương Vĩnh Ký còn nhắc, khu “Ô Ma” nầy cũng gọi đường Nước Nhĩ đời Đàng Cựu, tức đường Cống Quỳnh (tên mới tôi chưa biết). Khu nầy thuở đó đất thấp, ao vũng còn nhiều, đi câu thì có cá.

3. Và cái khu quan trọng nhứt là khu Ba Son, nguyên chữ của Tây là “je vais aux Mares à poisson” tôi đi câu nơi ao có cá (mares aux poissons), là Ba Son. Ngày nay đề cao danh từ Ba Son, và đưa bao nhiêu công đào tạo người thợ lành nghề là “thợ Ba Son” nhưng đã quên phứt chỗ đào tạo ra người thợ lành nghề lao động ấy, không phải do hãng Ba Son đào tạo ra mà vốn thật là do nơi trường Máy gọi Ecoles des méaniciens asiatiques (trường dạy máy cho người Á Đông) nay là trường Huỳnh Thúc Kháng Trung học cơ khí. Người mở trường tên Emmanuel Rosel, nay bị lãng quên lu mờ, chớ đó là thầy dạy nghề cho Tôn Đức Thắng và Rosel xuất thân là kỹ sư sở Ba Son, xin tách ra lập trường dạy về nghề coi máy tàu, lái xe ô tô, v.v ..

Tôi cũng được đào tạo nơi trường nầy từ năm 1923 đến năm 1928, tôi còn nhớ buổi xin vào làm thơ ký nơi nầy, chơn ướt chơn ráo, ngày đầu, 27 aout 1923 tôi được tuổi 19, nhờ thầy Thạnh, đầu sở, dắt vô chào ông Rosel, cho hay được bổ nhiệm làm thơ ký tập sự (secrétaire stagiaire) nơi trường, vừa thấy mặt tôi non nhớt, trong bộ y phục phẹt mê (paletot fermé có sáu nút), vừa thấy mặt tôi, chưa hỏi tôi lời nào, ông Rosel vụt quay máy điện thoại và mắng vốn lên phòng Nhơn ty (bureau du persollen) trên dinh Thống đốc Cognacq, rằng trường cần dùng một thơ ký thạo việc mà dinh Thống đốc gởi một bạch diện thơ sanh, còn trẻ hơn học trò của trường và như vậy là tốn cơm trường vô ích. Cũng may trên dinh Thống đốc trả lời rằng thơ ký già thạo việc vẫn không có và hãy tạm dùng, tuy tôi tuổi thơ, nhưng đậu số 3, có thể dùng được và chưa có người theo ý ông Rosel muốn. Tôi buồn

nghiến, vì đầu tiên bị chê bị đuổi, té ra tôi ở trường máy nầy ngót sáu năm mới rõ trường đã đào tạo bao nhiêu thợ lành nghề cho hãng Ba Son, và nơi trường vẫn nhắc tên mấy học trò cũ, trong số có tên Tôn Đức Thắng là đứng vào số học trò khóa mới lập. Và thợ máy về sau lãnh lương rất cao, là  cũng nhờ công ông Rosel, bởi ông có công sửa máy xe ô tô cho thống đốc, khi thống đốc hỏi ý kiến Rosel để định lương cho thợ máy, ông Rosel đề nghị lấy số lương của thơ ký soái phủ (tức dinh Thống đốc) làm mẫu, rằng phải cho lương cao thì ông mới dụ và tuyển học trò trường các tỉnh chịu học về máy, vả lại nghề lành giỏi máy và không dịp ăn hối lộ là nên khuyến khích. Cố nhiên thống đốc y lời ông Rosel và những thợ dạy nghề của trường, Rosel đều cấp có nhà để ở (dãy bọc theo đường Pasteur) và khi những thợ máy ấy về hưu, Rosel vẫn vận động cho làm xếp coi máy hoặc hãnh lò đường Đức Hòa, hoặc coi máy tàu các tỉnh miền Tây, Cà Mau, Năm Căn, nhàn hạ. Tôi làm thơ ký nơi trường, dựa hơi Rosel làm chuồng nuôi gà giống cho thống đốc Congacq nuôi gà giống, chuồng lợp bằng thiếc thì chính tôi đi mua và làm còm măng (commande) mua sắt cọt nhe, mua thiếc, tôi không đòi hối lộ và chủ tôi ông Rosel kể công làm cho tôi thăng cấp rất mau, các bạn tôi làm nơi chỗ có tiền phải hai hay ba năm mới thăng một cấp còn tôi vẫn mười tám tháng vẫn được thăng, ỷ công làm chuồng gà mà ai nào biết. Về sau, khi tôi rời trường máy đổi về tòa bố (hành chánh tỉnh Sa Đéc) thì ông Rosel cũng đến tuổi về hưu. Nhà Nước Tây ghi công có đặt một tượng bán thân của Rosel nơi một căn phòng trên lầu của trường, văn phòng và nhà lầu nầy về sau bị thay bằng kiến trúc mới cho trường trung học Huỳnh Thúc Kháng ngày nay, tượng bán thân của ông Rosel còn hay mất, tôi không được biết, duy công của Rosel đối với nghề máy tàu, máy xe, tưởng không nên quên và lẽ đáng nên ghi cho ông ít nữa một bảng đồng tri ân hay một tượng đồng khiêm tốn hay một tên cho một vuông phòng của trường hiện thời mới phải.

(viết ngày 6-12-1993)