Bông Hồng Tạ Ơn

vietmessenger.com

Nguyễn Đình Toàn

234 Tác Giả & Nghệ Sĩ Việt Nam

Post by Sơn râu 21 Oct 2025

Phần 4 – Nghệ sĩ tạo hình

110. Đằng Giao

Tuy cùng lứa tuổi với các họa sĩ trong Hội Họa Sĩ Trẻ ở Sài Gòn năm nào, nhưng  Đằng Giao khởi sự vẽ muộn hơn nhiều.

Nhưng bắt đầu muộn hay không, cho đến nay, những người thuộc cái Hội Họa Sĩ Trẻ ấy, cũng như Đằng Giao, tóc đã bạc, hay ít nhất cũng đã muối tiêu như các cụ ta thường nói.

Tuổi già giống như cái nút chặn trên đường có xe lửa chạy qua, tới đó trước hay sau một tí, người ta đều phải dừng lại chờ. Khi cái rào cản được rút bỏ, thì [hình như] đối với quãng đường còn lại, người ta lại khởi hành cùng một lúc. Cái hình Đằng Giao chụp chung với Nguyên Khai [in trên báo Người Việt] khi hai người chạy đi chạy lại, chuẩn bị cho việc mở cửa phòng triển lãm của mình, tình cờ đã được khai mạc cùng một ngày và gần như ở cùng một địa điểm, chỉ cách nhau khoảng 100 mét, cho người đọc cảm tưởng đó.

Cả hai ông tóc đều đã bạc.

Một người đi xa đã lâu.

Một người vừa từ trong nước qua. Ở đằng sau khoảng trống của bức hình có cả mấy chục năm mọi người sống dở, chết dở, có cả sự ngỡ ngàng ngay cái phút đứng chụp với nhau bức hình như thế là điều khó tưởng tượng đừng nói là sự thật. Công việc Đằng Giao theo đuổi là sơn mài chứ không phải sơn dầu. Sơn mài Việt Nam đã có từ lâu. Nhưng các nhà nghiên cứu cho rằng, phải chờ đến Nguyễn Gia Trí nó mới được nâng lên hàng nghệ thuật có thể tranh đua với hội họa Tây phương.

Nhìn chung, sơn mài là một ngành nghệ thuật hoàn toàn Việt Nam, khác hẳn với sơn mài Nhật Bản. Đằng Giao, trong các buổi nói chuyện trên đài phát thanh hay trả lời phỏng vấn của báo chí, đã nói đến ít nhiều kinh nghiệm về sơn mài, ông đã được thừa hưởng từ bậc thầy này [Nguyễn Gia Trí] cùng với hai mươi năm lặn lội, tìm kiếm riêng.

Những người quen biết và có dịp gặp họa sĩ Nguyễn Gia Trí trong những năm cuối cùng của đời ông, đều biết, ông bị chứng run tay không vẽ được nữa. Ông sống kín đáo, ít giao tiếp. Ở trong nước Đằng Giao được coi như một trong những họa sĩ bán được nhiều tranh.

Vậy mà trong chuyến viễn du này, ông cho biết vẫn mang theo được khoảng 200 bức sơn mài lớn, nhỏ của mình, đủ biết sức làm việc của ông mạnh thế nào. Nhất là, vẫn theo Đằng Giao, làm tranh sơn mài là làm việc cật lực chứ không phải chỉ vẽ xong là xong. Còn rất nhiều công đoạn sau khi bức tranh hoàn tất để trở thành một bức sơn mài.

Cũng phải nói thêm là sau những năm tù, dù đã được tha về, nhưng bầu không khí chung quanh vẫn gần như không thể thở được, sức khoẻ kiệt quệ, tinh thần cùng quẫn, tương lai chưa biết ra sao, thực tế nhìn thấy trước mặt, chỉ cần nêu một điều là nhiều người, rất nhiều người, kể cả trẻ con, không ngày nào được ăn no, bản thân tiếp tục bị đe doạ, bị theo dõi, làm việc và làm việc được trong hoàn cảnh như thế, thật kinh khủng!

Người ta cũng đã nói đến sự giới hạn màu sắc của tranh sơn mài. Có những màu sơn mài không “lên” được. Nhưng bước vào phòng tranh của Đằng Giao người ta người ta có cảm tưởng “ngộp” trong màu sắc. Kỹ thuật hình như đã cho phép ông dùng bất cứ màu gì ông muốn. Từ bức tranh lớn nhất đến bức nhỏ nhất của Đằng Giao đều có đủ cái tưng bừng của màu sắc. Ở nhiều chỗ, cái màu son Đằng Giao dùng, dường muốn đốt cháy lớp sơn mài phủ bên trên. Những bức có nét vẽ “khô” và “cứng” như gân gà là những bức đẹp nhất của Đằng Giao. Người ta cũng bàn tán về việc tranh sơn mài đòi hỏi một chỗ treo thích hợp. Một xa-lông kiểu Tây phương treo tranh sơn mài sợ bị “chối”.

Nhưng quan niệm thẩm mỹ có thể thay đổi. Nhất là sơn mài hiện tại lại có những nét “tối tân” riêng. Và sau cùng, khi người ta đã quyết định mua một bức tranh ắt người biết phải treo nó ở đâu.