Bông Hồng Tạ Ơn

vietmessenger.com

Nguyễn Đình Toàn

234 Tác Giả & Nghệ Sĩ Việt Nam

Post by Sơn râu 20 oct 2025

109. Y Uyên

Y Uyên là một trong những nhà văn miền Nam, xuất hiện trước khi cuộc chiến chấm dứt mấy năm. Ông gốc gác miền Bắc, di cư vào Nam năm 1954. Có thể coi như Y Uyên hoàn toàn trưởng thành tại miền Nam. Thành phố Tuy Hòa, nơi gia đình ông cư ngụ, sau khi ông tử trận, người dân Tuy Hòa đã lấy tên ông đặt cho một con đường. Như thế, ở Tuy Hòa trước năm 1975 có hai con đường, một mang tên Tản Đà và một mang tên Y Uyên.

Sau 1975, nếu những con đường ấy có đổi tên thì cũng là điều dễ hiểu thôi.

Y Uyên tốt nghiệp sư phạm. Trước khi nhập ngũ ông đã đi dạy học một thời gian. Ông mất quá sớm. Hình như ông chưa kịp lập gia đình nữa.

Xuất hiện muộn màng nhưng Y Uyên viết đều đặn và đã để lại 5 tác phẩm: Bão Khô và Tượng Đá Sườn Non [1966], Quê Nhà [1967] Ngựa Tía và Đuốc Sậy [1969].

Ngoài ra còn một số những truyện ngắn đăng tản mạn trên các tạp chí chưa được in thành sách. Phan Nhật Nam, Phan Lạc Tiếp, Dzoãn Dân, Thế Uyên,

Y Uyên đều là những sĩ quan trong quân đội VNCH, nên những gì họ viết về cuộc chiến vừa qua hầu hết đều là những kinh nghiệm bản thân. Chiến trận không phải chỉ diễn ra trên những chiến trường. Nó còn có thể diễn ra ở những hậu cứ, hậu phương, trong tâm hồn tất cả mọi người. Mỗi người Việt Nam đều có những kinh nghiệm riêng về chiến tranh, qua những gì mình tham dự, chứng kiến hay phải chịu đựng.

Y Uyên chết trong một trận Việt Cộng phục kích gần chân núi Tà Dôn, vào đêm cuối cùng ông còn ở lại đơn vị. Như tin người ta được biết, trong túi ông đã có tờ lệnh thuyên chuyển về Sài Gòn, nhưng chưa kịp lên đường.

Như thế Sài Gòn có vẻ là nơi an toàn? Và, nếu cái lệnh đến sớm hơn một ngày, có thể Y Uyên đã thoát chết?

Y Uyên có lối viết nhẹ nhàng. Truyện của ông thường là những truyện không có chuyện. Cái hay nằm ở trong những nhận xét tinh tế, những sự việc nhỏ nhặt, những lời đối thoại bình thường rất gần với cuộc sống ngoài đời và tự nó phản ánh cuộc sống ấy. Người ta yêu, ghét, nín, nhịn, nhớ, quên … trong một nỗi buồn bã, nhạt nhẽo. Lý do cũng chẳng phải vì các nhân vật lạnh nhạt với nhau. Trái lại nữa là đằng khác. Nhưng hình như người ta càng cố gắng thu gần những khoảng cách giữa người nọ với người kia, nó càng trở nên xa hơn.

Các nhân vật của Y Uyên thường ít nói. Ngôn ngữ của họ thường lại chỉ chứa một nửa những gì họ muốn nói. Đó là những điều giá không nói ra cũng được. Sự việc diễn ra giữa họ với nhau cũng ở trong tình trạng nửa vời như thế. Tất cả những điều đó kết thành cái không khí truyện của Y Uyên. Nên dù có là một cái truyện “cũng chẳng có gì” như cách nói của chính ông, đọc xong, người ta vẫn cảm thấy lòng nặng trĩu.

Nại, nhân vật trong truyện Chiếc Xương Lá Mục của Y Uyên vừa cắt đứt mối tình với Kim. Nại đi kiếm Khánh sau khi đã liệng lá thư của Khánh vào bếp.

Y Uyên viết:

“Khánh có vẻ thắc mắc ngay từ lúc Nại bước vô nhà. Nại muốn gì Khánh không hiểu nổi. Chắc chắn một điều Nại trong trí nhớ Khánh nhỏ bé và đơn giản. Cũng như Nại nhớ về Khánh. Có bấy nhiêu thôi. Giờ thì mỗi người như đắp thêm da thịt mới. Ở đó là tích lũy những mệt mỏi thời gian và leo lét chút xúc động tuổi nhỏ có những lúc bùng lên đột ngột như một cái choàng tỉnh ngơ ngác vô ích”.

Hai người chở nhau đi chơi rồi tới một khu vườn bán cây ăn trái. Khánh bóc vỏ một trái đưa cho Nại. Nại nhìn những ngón tay búp măng, móng đỏ, nhai vội mấy trái cây …

Nại hỏi:

– Sao thư viết cho anh em nói trước kia, bây giờ chỉ có anh là hiền?

– Vì ai ở bên em cũng dữ hết. Không có ai thành thực.

– Anh thành thực tới đâu?

Khánh thở ra:

– Biết được địa chỉ của anh em mừng quá viết bậy bạ. Giờ bắt giải thích mệt quá.

Nại bật cười, thấy Khánh có vẻ giận.

– Xin lỗi Khánh. Anh hỏi chơi vậy thôi, không phải vì tò mò.

Khánh thoáng chút ngẩn ngơ, bỏ quên Nại đối diện:

– Bây giờ, anh thật khó hiểu. Nói với anh, có khi phải giữ lời.

Chắc Khánh còn giận, nhưng Nại vẫn nói như hết lòng tin cậy:

– Anh nhiều lúc bất thường. Sống một mình mà lúc nào cũng như múa rối. Những lúc thấy mình khó hiểu anh vẫn tự kết tội. Đầu óc nhiều lúc chỉ còn là chỗ kết hợp những hình ảnh quái đản. Đêm qua, sáng nay, anh nghĩ hoài về một cái xương lá. Cái xương lá không căn nguyên đó có lúc anh nghĩ

là em. Thực vô lối. Cũng thực đáng sợ. Anh đã phải ghép cái hình ảnh có thực đó với em để bớt thấy những thứ trong đầu anh hết còn liên quan tới đời sống”.

Nại rủ Khánh về nhà. Khánh từ chối, lấy cớ có hẹn với bạn. Nại nói, lâu ngày mới được gặp nhau, ‘bỏ một cái hẹn không ăn nhằm gì’.

Khánh nói: “Em biết vậy là mắc lỗi với anh. Nhưng lỡ hẹn, vắng mặt không được”.

Vậy mà lúc còn ngồi ở sau xe trên đường đi, khi nghe Khánh nói biết được chỗ Nại đóng quân, Nại hỏi có lên với anh không, Khánh đáp gọn lỏn “Lên”.

Y Uyên viết tiếp:

“Nhìn Khánh, Nại biết Khánh chưa hề muốn chia tay …Khánh chưa muốn chia tay. Nại lập lại. Nhưng cũng chẳng  còn gì để giữ lại. Nại nói thêm mấy câu. Khánh như người tự mê hoặc, lời từ chối thêm nỗi thiết tha với những bịa đặt vừa có … Nại muốn la lớn: Sao đóng kịch cả với anh Khánh?”.

Các truyện ngắn khác của Y Uyên cũng có nội dung tương tự, một cảnh đời thoáng qua như trong Niềm Vui Xa Gần, một người đàn ông tình cờ gặp một người đàn bà trên một chuyến xe đò. Người đàn bà có hai đứa con, đứa nhỏ còn bế trên tay. Xuống xe, họ phải vuợt qua một cánh đồng nắng to để về làng.

Người đàn ông xách hộ người đàn bà chiếc rương bọc sắt. Tới chỗ chia tay, người đàn ông đặt chiếc rương xuống trả người đàn bà rồi rảo bước. Không có gì chứng tỏ nhưng anh vẫn cảm thấy “một niềm vui có hình dung” và lừng lững đi vào miền quê vốn dĩ nghèo nàn của mình. Cái hình ảnh sau cùng anh ta nhìn thấy khi quay đầu lại là thấy người đàn bà ngồi duỗi cẳng trong bóng mát của ngôi miễu vạch vú cho con bú.

Hạnh phúc trong các truyện của Y Uyên là thứ hạnh phúc nho nhỏ như vậy. Nếu người ta không nhìn nó là một thứ hạnh phúc thì [hình như] cũng không còn gì khác.

Thật buồn. Nỗi buồn ấy tràn lan trong các truyện của Y Uyên.