Bông Hồng Tạ Ơn

vietmessenger.com

Nguyễn Đình Toàn

234 Tác Giả & Nghệ Sĩ Việt Nam

Post by Sơn râu 18 Oct 2025

104. Vũ Thư Hiên

Chuyện Ở Tỉnh Ly là tác phẩm thứ hai của Vũ Thư Hiên được xuất bản ở hải ngoại này, sau cuốn Đêm Giữa Ban

Ngày, cuốn sách vẫn còn tiếp tục gây dư luận của ông. Chuyện Ở Tình Ly gồm 10 truyện ngắn. Và, với 10 truyện ngắn này, ông Vũ Thư Hiên vẫn cho thấy, ông là một người nhậy cảm, tinh vi, sự việc gì xẩy ra, chỉ thoáng qua,

ông có thể ghi nhận được ngay, kể cả những chi tiết. Tài năng và sự tỉnh táo của ông khiến người đọc vừa khâm phục vừa sợ. Người ta tự hỏi, những người mẫn cảm như thế, sắc xảo như thế, làm thế nào có thể tồn tại được

trong một chế độ mà chính họ nhìn đâu cũng chỉ thấy, không phải chỉ những chuyện đau lòng mà là một đời sống gần như không thể sống được. Những con người không ra con người.

Những con người bị bóp méo, bị vặn vẹo. Những con người có sự khôn ngoan của quỷ, đối xử với nhau như súc vật. Lòng tốt chỉ còn là những tiếng khóc. Người ta có thể tin chắc Vũ Thư Hiên không bịa đặt. Những gì ông kể lại trong chuyện Con Bò Hà Lan chẳng hạn, đối với những người đã từng ở trong các trại cải tạo ra, người ta có thể biết ngay đó là sự thật. Ngôn ngữ các cán bộ nói với tù, tù nói với cán bộ, ngớ ngẩn, độc ác, thứ ngôn ngữ cười ra nước mắt. Những tên gọi người ta đặt cho nhau ở trong tù: Quảng Vixi, Dần Mọt Gông, Bân Mẹ Chồng, con bò của bác Phi Đen Cát Tờ Rô [tặng bác Hồ được giao cho trại chăn nuôi]. Quảng Vixi gọi nó là con bò Phi Đen, bị cán bộ quy tội xúc phạm lãnh tụ, mất chức chăn bò, 15 ngày kỷ luật, có nghĩa là bị còng, bị nhốt cát-sô, bị cúp thăm nuôi nếu có thăm nuôi, hạ mức ăn.

Xin trích một đoạn trong các trang 50-51:

“Hai viên thầy thuốc của nhà tù bàn cãi một lúc lâu. không sao ngã ngũ được về nguyên nhân con bò bỏ ăn. Những người ngoại đạo đối với y học, dán mắt vào họ cố hiểu những từ chuyên môn và những tên thuốc. Suốt thời

gian ấy, Dần Mọt Gông chỉ đứng ngoài, vẻ đăm chiêu, gật gù cái đầu to. Mãi rồi ông mới len vào, ngồi xuống bên cạnh con vật, sờ sờ, nắn nắn bụng nó. Con bò liếc nhìn ông già bằng con mắt bất cần đời. Anh y sĩ trại hỏi Dần Mọt Gông:

– Bác nghĩ nó là cái gì?

Dần Mọt Gông nín lặng. Ông đang bận suy nghĩ.

– Có phải ngộ độc không? – Y sĩ trại giật giật tay áo ông

– Anh Quảng nói nó đang ăn uống bình thường bỗng dưng bị thế.

Dần Mọt Gông vốn tinh ý. Ông biết viên y sĩ trại chẩn đoán con bò bị ngộ độc, còn y sĩ cơ quan thì lại cho rằng có nhiều dấu hiệu rối loạn tiêu hóa. Ông nói nước đôi:

– Dễ thế lắm. Rừng nào cũng đủ loại cỏ, lành có, độc có.

Y sĩ trại giới thiệu Dần Mọt Gông:

– Thưa Ban, anh này biết nhiều về về thuốc lá, tức là, tôi muốn nói, thuốc dân tộc …

“Thưa Ban”, đó là lối nói đặc biệt của xã hội miền Bắc dưới chế độ công sản. Nó từa tựa như một mẻ lưới để không bỏ sót ai, để tránh tội vạ cho mình, đồng thời vẫn giữ được vẻ tôn kính, lại còn tránh cho các đối tượng được thưa gửi không ai phải chịu trách nhiệm một mình, nếu vì lẽ gì, sau đó, xẩy ra chuyện rắc rối, không như ý.

Người ta đắm chìm trong những chuyện tương tự, hành hạ lẫn nhau, kể cả giết nhau để mưu toan chức tước, quyền lợi, không còn chỗ nào dành cho sự hiểu biết, phát triển. Sống chết cũng chẳng biết thế nào. Ai đó muốn kẻ này chết, hắn phải chết. Nếu được tha, hắn cũng không hiểu vì sao được tha và ai tha. Ngày mai có còn bị bắt lại nữa hay không hắn hoàn toàn không thể biết. Ở bên cạnh, ở ngoài cái vòng quay khủng khiếp đó, vẫn có những người nhìn thấy hết, biết hết, nhưng chẳng làm gì được, tự giấu mình trong đám đông để tồn tại. Ở trong tù mà anh tỏ ra anh hiểu biết hơn người khác là một cách tự rước lấy họa. Hay nói như Lý Cẩm Dương, ở trong chuồng vịt mà anh lại riễu cợt cái dáng đi lạch bạch của con vịt thì anh phải chết.

Thế nhưng, nếu không có cơ hội nào thoát khỏi cái chuồng vịt ấy thì sao? Trong cái đời sống như thế, người ta gần như bị bắt buộc phải tự tạo thành những con người hai mặt để tồn tại. Điều đó trở thành thảm kịch của mỗi cá nhân. Chuyện Sương Xuân & Hoa Đào, Vũ Thư Hiên viết về Nguyễn Tuân, tác giả Vang Bóng Một Thời, với tư cách bạn của thân phụ ông. Chỉ bằng vài nét phác lược, Vũ Thư Hiên cho ngay một người tinh tế, kiểu cách, như người ta vẫn thường nghe nói.

Ở trang 215 Vũ Thư Hiên viết:

“Ra khỏi cổng Nguyễn Tuân dừng lại hồi lâu trên hè, nhìn phố Hai Bà Trưng thưa thớt người đi lại vào sáng sớm tinh sương, ông nghiêng đầu nói khẽ với tôi:

– Anh có thấy Hà Nội buổi sáng mùng Một này thiếu cái gì không?

Tôi không cần động não để tìm câu trả lời. Câu hỏi được đặt ra chỉ là cái cớ cho câu trả lời đã có sẵn, chắc chắn là sẽ rất Nguyễn Tuân.

– Thiếu sương! Nguyễn Tuân, mắt vẫn nhìn chung quanh thở dài.

– Anh không nhận ra cái sự thiếu ấy, tôi không trách. Anh còn quá trẻ. Ngày trước, sáng mùng Một bao giờ cũng có sương nhè nhẹ, không nhiều, một chút gọi là có, nhưng đích thực là sương. Nó bay là là, thoang thoảng như có mà như không. Rét ngọt. Chỉ có trên các lá cây mới có sương hiển hiện, lâu lâu đọng thành giọt, rơi xuống mặt mình, có khi lọt vào cả cổ áo mình, rất là Tết. Đã mấy năm nay, vào ngày Tết mình cứ thấy thiếu thiếu cái gì đó mà không biết là cái gì. Bây giờ mới hiểu ra: đúng là thiếu nó, thiếu sương”.

Nguyễn Tuân, được rất nhiều người Hà Nội gần đây, lấy ra làm mẫu mực để hãnh diện lây, vì cái kiểu cách sống của ông. Những người khác lại nhớ đến cái cảnh cũng do chính ông viết kể lại chuyến ông đi thăm chiến trường miền Nam, thấy một người lính Mỹ chết, ông đã cầm điếu thuốc nhét vào miệng anh ta bảo “hút đi!”.

Giữa giọt sương và điếu thuốc lá của Nguyễn Tuân có sự khác biệt nào chăng? Chuyện Ở Tỉnh Ly là một tập truyện ngắn hay, nhưng buồn. Đọc thấy cảm thương cho cả người lẫn đất nước.