Bông Hồng Tạ Ơn

vietmessenger.com

Nguyễn Đình Toàn

234 Tác Giả & Nghệ Sĩ Việt Nam

Post by Sơn râu 17 Oct 2025

102. Vũ Khắc Khoan

Đoản Văn Xa Nước do nhà An Tiêm ấn hành. Kể cả phần phụ lục, sách dày khoảng 200 trang. Về tiểu sử, chúng ta được biết:

Vũ Khắc Khoan sinh năm 1917 tại Hà Nội. Tốt nghiệp Đại Học. Trước 1954 ông là giáo sư tại các trường Trung Học Nguyễn Trãi và Chu Văn An [Hà Nội]. Vào Nam từ 54 tới 75 ông dạy tại các trường đại học Văn Khoa Sài Gòn, Đà Lạt, Vạn Hạnh, Sư Phạm. Ông cũng là giáo sư trưởng ngành kịch tại trường Quốc Gia Âm Nhạc và Kịch Nghệ Sài Gòn. Ông qua đời ngày 12 tháng 9 năm 1986 tại Minesota, Hoa Kỳ, nơi gia đình ông cư ngụ từ khi ra khỏi nước sau biến cố 1975.

Đoản Văn Xa Nước là tác phẩm cuối cùng của ông, được xuất bản sau khi ông mất. Vũ Khắc Khoan nổi tiếng như một kịch tác gia, nhưng văn và truyện cũng đóng một vai trò không nhỏ trong sự nghiệp của ông. Nhận định về Vũ Khắc Khoan, Mai Thảo viết:

“Bằng kịch Vũ, chúng ta thấy qua cái bề ngoài đánh lừa, một con ngựa chiến đã già, đã mỏi, thực ra tác giả vẫn là người lữ hành đi trên con đường tìm kiếm những sự thật, mãi mãi muốn kiếm tìm những sự thật, nói một cách khác, một con người khởi sự là của suy tưởng muốn trở thành một con người của hành động. Thảm kịch tự thân của Vũ mở màn ở  đây, giữa cái chia sẻ cái mâu thuẫn của suy tưởng đơn thuầnvà hành động cụ thể. Tôi mơ hồ muốn nhận thức cho tôi viết văn là một vinh dự. Bởi viết văn không chỉ có nghĩa là viết văn, còn dẫn đưa người tới những hành động khác!

Lời nói [đó] của Camus cũng được xem là ý niệm sáng tác, sống, và dự phóng nghệ thuật của Vũ.

Quả thực đọc Vũ Khắc Khoan người ta có cảm tưởng ông lựa chọn chữ như lựa chọn thái độ sống. Hình như đối với ông mỗi cử chỉ, mỗi hành động phải mang một ý nghĩa nào đó, phải phản ánh cái vẻ đẹp muôn hình, muôn trạng của đời sống. Và làm như thế là một cách vừa hưởng thụ vừa phân phát cái đẹp. Chữ của ông chập chờn một bóng chữ, giữa lựa chọn và không lựa chọn, hay nói cách khác, trong cái kỹ càng có cả cái tuyệt vọng của sức người và giới hạn của chính chữ nghĩa, có cả sự đánh liều, lỡ lời, đành phải dùng, hình như thế”.

Đúng như Mai Thảo đã viết, Vũ Khắc Khoan là “một con người trầm trọng, nghiêm trang, muốn văn nghệ là một có mặt trong đời mình mãi mãi. Một có mặt có thái độ, có cứu cánh, một có mặt trên một trận tuyến, dưới một bóng cờ”.

Và, để làm tất cả những điều ấy, với tư cách một nhà văn, ông chỉ có chữ. Chữ của ông tung hoành, và dường như, cùng một lúc, ông muốn nó vừa có nét đẹp cái phất tay áo đạo sĩ vừa có cái đẹp của một đường gươm trừ tà.

Đoản Văn Xa Nước là tác phẩm cuối cùng của Vũ Khắc Khoan, được viết trong những ngày ông lưu lạc ở xứ người, trong đó có thiên tùy bút Đọc Kinh ông cho là ưng ý nhất. Những trang khác ông đọc thơ bằng hữu, nhắc lại công việc đã làm với những người quen biết, uống rượu, giang hồ đây đó, bàn chuyện nghệ thuật, gặp người này, không gặp người kia.

Có thể tóm gọn là những chuyện đời thường của một người, nhưng nó đặc biệt vì người đó là Vũ Khắc Khoan. Nên mọi chuyện lại tưởng chừng như không có gì không liên quan tới nghệ thuật. Nói chi tới cách ông đọc thơ Vũ Hoàng Chương, thơ Thanh Tâm Tuyền. Ông đã mở thêm những cánh cửa để những ai muốn đọc, có thể vào xa, vào sâu hơn, trong thế giới của các nhà thơ ấy. Nhưng muốn hiểu rõ Vũ Khắc Khoan hơn không gì bằng hãy đọc chính ông.

Sau đây là một đoạn trong thiên tùy bút Đọc Kinh được ông ưng ý nhất:

“Tuyết rơi từ vào khuya, mặt trời vừa mọc, tuyết đã ngập trắng vườn sau. Tôi đẩy thêm một khúc củi vào lò. Nhìn lửa bốc ngọn, nhớ lại mấy vần thơ cũ đã quên mất cả nguyên văn:

Chàng như mây mùa thu

Thiếp như khói trong lò

Cao thấp tuy có khác

Một thả cũng tuyệt mù Đọc lại bài thơ. Rất nhỏ, từng chữ, từng vần. Rất nhỏ, đủ để một mình mình nghe. Cho đến khi lời thơ tan rã, ý thơ nhạt nhòa, cho đến khi trong tôi, về một bài thơ, chỉ còn một chút bâng khuâng không tên thì tôi lặng thinh đi vào cái bâng khuâng đó.

Quanh một chữ. Tuyệt mù. Nghĩ đến một cánh chim thoáng trên mặt nước. Bóng chim nước không lưu giữ. Chim đâu để lại đường bay? Khói mây tan tác. Âm thanh, màu sắc cũng vậy. Cũng vậy, thiếp và chàng. Tất cả, một thả cũng tuyệt mù. Kể cả chữ và lời. Kinh và kệ”.