Bông Hồng Tạ Ơn

vietmessenger.com

Nguyễn Đình Toàn

234 Tác Giả & Nghệ Sĩ Việt Nam
Post by Sơn râu 11 Oct 2025

91. Trần Trị Chi

Những năm gần đây độc giả được đọc ít nhiều truyện ngắn của Trần Trị Chi đăng rải rác trên các tạp chí Văn, Văn Học và Thế Kỷ 21. Gia Phả gồm 10 truyện ngắn của ông được tuyển chọn, in thành sách.

Về phần tiểu sử người ta được biết Trần Trị Chi sinh năm 1943 tại Nam Định. Cựu quân nhân thuộc QLVNCH. 1975 tù cải tạo. 1979 vượt biên.

Hiện định cư tại Mỹ. Giới thiệu Trần Trị Chi, Nguyễn Xuân Hoàng, người

chủ biên Tạp Chí và nhà xuất bản Văn viết:

“Với tập truyện đầu tay này, Trần Trị Chi đã gửi đến người đọc chúng ta những trang viết của một người nặng lòng với chữ nghĩa. Nhân vật của ông gần với đời thường và việc ông đi sâu tận đáy những chi tiết của nhân vật cho thấy ông không bằng lòng với sự hời hợt trong cách viết. Gia Phả là một tập truyện được viết với một tâm hồn nhậy cảm và một nỗ lực đầy năng động của tác giả”.

Có thể coi Gia Phả của Trần Trị Chi là một tập truyện tình. Nhưng bầu trời của những truyện tình ấy lúc nào cũng vần vũ những đám mây u ám, đôi khi phải nói là tối tăm mù mịt nữa. Chiến tranh rồi biến cố 30 tháng 4/75 đã ảnh hưởng nặng nề đến tâm hồn người Việt Nam, đặc biệt là những người miền Nam.

Gần như, không một cuốn sách nào được viết trong mấy chục năm gần đây, lại không có dấu vết của những thảm họa xẩy ra trong khoảng thời gian tồi tệ ấy, ngay cả đối với một số tác giả chỉ mới trưởng thành sau này, rõ hơn, sau ngày 30 tháng 4/75. Bởi vì, trực tiếp hay gián tiếp, người ta đã phải chia nhau gánh chịu những thảm họa ấy. Trừ Gia Phả truyện đã được tác giả chọn làm nhan cho cuốn sách, 9 truyện còn lại trong tuyển tập của Trần Trị Chi, đều là những truyện, những mảnh đời tan nát do chiến tranh, rồi những hậu quả của cuộc chiến tranh ấy gây ra. Những cái chết đột ngột của các nhân vật trong nhiều truyện có một vẻ gì đó giống nhau, dĩ nhiên chỉ giống nhau ở chỗ đột ngột, chứ nguyên do dẫn đến cái đó thì người ta đã được báo trước: các nhân vật gia nhập quân đội, tốt nghiệp Trường Bộ Binh Thủ Đức chẳng hạn, thì hình như cái chết đã rình rập sẵn bên ngoài cổng trường để chộp lấy, sớm hay muộn gì đó thôi.

Dĩ nhiên không phải thần chết chộp hết mọi người. Vì thế mới có những đoạn tiếp sau ngày 30 tháng 4 cho nó đủ ý nghĩa cái gọi là thảm họa.

Kể lại những ngày đầu tiên đi học tập cải tạo Trần Trị Chi viết:

“Số thực phẩm chúng tôi đem theo đã sạch boong. Số thực phẩm tích lũy trong cơ thể chúng tôi cũng đã teo tóp. Thời gian càng kéo dài, số người liệt càng lên cao. Nhiều người thường bảo cộng sản rất giỏi trong chiến tranh. Khi hòa bình, loay hoay chẳng biết làm ra sao. Thực ra, nếu không sai thì cũng thiếu. Bởi vì còn cái món cầm tù nữa. Bọn ‘chủ nhân ông mới’ đáng là bực thầy thiên hạ trong cách bỏ tù đồng loại, nhất là bỏ tù người cùng một nước. Chúng chả mất quái gì, mà vẫn tận dụng được xương cốt của tù nhân. Này nhá. Hàng rào nhốt chúng tôi, chúng tôi xây. Thực phẩm nuôi chúng tôi, chúng tôi sản xuất. Và khi thiếu thốn, kiệt lực, chúng tôi viết thư ăn xin vợ con thân nhân của chúng tôi. Thế là ân huệ được ban ra: mọi cải tạo viên được viết thư về nhà. Kết quả các thùng quà được tới tấp gửi vào. Những người liệt đã ngồi dậy được. Những người còn khỏe thì thêm da, thêm thịt.

“Và chúng tôi lại đi lao động!”.

Nhớ ngày nào mởi vào tù. Sau mười ngày vẫn chưa thấy đả động tới việc học tập. Có người lên tiếng hỏi. Lão quản giáo cười cười, vênh cái mặt lên, ra dáng chúng tôi ngô nghê chẳng hiểu gì hết về cái lệnh rất rõ ràng của Ủy Ban Quân Quản. Nay lão phải làm phúc giảng giải cho rõ:

– Chúng tôi có bảo các anh đi tập trung cải tạo mười ngày đâu? Bảo các anh mang theo mười ngày ăn. Bởi vì gấp quá. Sau mười ngày Cách mạng mới đủ thì giờ lo thực phẩm cho các anh được.

Khi ấy một anh bạn tù đã nói:

– Bài học thứ nhất trong trường cải tạo đấy nhé”.

Đã hẳn còn nhiều, còn rất nhiều bài học khác nữa, có người không còn đủ sức để học vì chết giữa chừng, có người lê lết học cho đến lúc được tha về.

Họ trở về có thể như nhân vật Minh bắt gặp những em bé gái nhỏ như con, nhỏ hơn con mình, đề nghị những món tiền ‘nhẩy dù’, ‘qua đêm’ trong truyện Đào Phai. Hay như thầy Quân trong tuyện “Thầy Giáo Và Học Trò”. Thầy và trò gặp nhau bất chợt. Biết trò đang trong cảnh bần cùng, thầy cho em tùy ý chọn một hộp mứt tết như món quà của Thầy. Trò bây giờ là gái nhẩy.

Ở trang 193, Trần Trị Chi viết:

“Thùy Trang trở lại đời thực; sững sờ cúi xuống nhìn hộp mứt to, đắt tiền.

Nhận thì phải trả !… Cô lạnh băng hỏi Quân một câu thẳng tuột, không một chút đắn đo:

– Thầy ở phòng nào thưa thầy? Em có quen anh lễ tân buổi tối của khách sạn. Đêm, ảnh vẫn để em lên các phòng trên đó”.

Nhân vật Minh đã cho cô bé ba trăm năm chục ngàn như giá cô đã ra “để cháu về cháu ngủ”.

Nhân vật Quân quyết định đổi khách sạn. Nghĩa là cả hai nhân vật đều từ chối cái “trả” của việc “nhận” như cách nói trong truyện. Nhưng đọc hết những truyện người ta thấy rõ cách giải quyết như thế chẳng giải quyết được gì cả. Và một nỗi u ám bao phủ tâm hồn người đọc, luẩn quẩn với câu hỏi: rồi những nhân vật ấy và cả cuộc đời họ đang trôi nổi trong đó sẽ ra sao đây?