Bông Hồng Tạ Ơn

vietmessenger.com

Nguyễn Đình Toàn

234 Tác Giả & Nghệ Sĩ Việt Nam

Post by Sơn râu 6 Oct 2025

81. Trần Dần

Viết lời giới thiệu cho cuốn Ghi của Trần Dần, Phạm Thị Hoài đã trích dẫn chính một đoạn ghi chép của Trần Dần:

“Thế là tôi mất bẩy năm kể từ ngày hòa bình bắt đầu sinh sự cho đến ngày xóa án … Bẩy năm trong văn học có nghĩa lý gì? Một cái chớp mắt. Bẩy năm trong đời một con người thì có nghĩa lý lắm! Chớp mắt mãi không xong”.

Trần Dần đã viết như thế ngày 7 tháng 7 năm 1958, khi nhận kỷ luật treo bút ba năm và Phạm Thị Hoài chọ rằng, như thế, ông đã lường trước cái ‘mãi không xong’ của ba năm rồi sẽ thành ba mươi năm và một lần nữa lại thu vén sao cho cái mất càng ngày càng phình ra quái gở của số phận mình có thể đút vừa lỗ kim bé tí của hy vọng được.

“Được cái hoạn nạn” quả nhiên là lời tổng kết cuối cùng của ông, người mê biện chứng và nghiện nghịch lý, về “ván đời” lạ lùng của mình. Những ghi chép của Trần Dần tập hợp trong sách này là chứng chỉ tự cấp về bẩy năm mở ra và quyết định cái thành quả hoạn nạn đó. Với chúng ta, đó là những văn liệu và sử liệu vô giá về một giai đoạn văn chương và lịch sử cho đến nay vẫn xếp sổ, nếu quả còn có sổ. Với Trần Dần, đó là phần mở đầu “tác phẩm dành cho một người” tác phẩm bất đắc dĩ mà thành đồ sộ và gay cấn nhất của văn nghiệp ông, khi “Ghi trở nên một hình phạt” khi ông “bắt tội” mình, “cưỡng bức” mình vào một “chế độ ghi sổ tay” ba mươi năm ròng rã.

Với hơn 461 trang sách, ghi chép những sự việc, những suy nghĩ của mình trong các năm từ 1954 tới 1960, Trần Dần đã cho người đọc thấy rõ hơn đời sống của các văn nghệ sĩ ở miền Bắc dưới chế độ Cộng Sản trong thời kỳ chiến tranh vừa qua.

Trong đầu Trần Dần là một cuộc tranh luận, ray rứt không ngừng, giữa một con người sáng tác và lý thuyết, giữa đòi hỏi của Đảng và những gì cá nhân các văn nghệ sĩ nói chung và Trần Dần nói riêng, muốn làm, muốn viết. Một cuộc tranh chấp mệt nhoài mà phần thắng không bao giờ thuộc về các văn nghệ sĩ, nghĩa là, gần như chẳng bao giờ người ta có thể viết được cái gì mình muốn, vì trăm ngàn lý do chứ không phải chỉ có một vài.

Trần Dần viết:

“Chúng ta hãy nghĩ lại mà xem. Người ta làm việc và làm việc. Họp và họp. Đánh và đánh. Học và học. Sinh hoạt và sinh hoạt. Kiểm điểm và kiểm điểm. Đả thông và nghe đả thông. Tôi tính thử những cuộc họp trong một tuần lễ: họp tổ 3, họp cán bộ, họp tổ Đảng, họp tiểu đội, họp toàn ban, họp đại đội. Mỗi cuộc họp kèm theo dăm bẩy cuộc hội ý. Hội ý thì nói rằng chớp nhoáng nhưng sự thực đúng là những cuộc họp, thường thường kéo dài hàng giờ thành những cuộc họp đội lốt hội ý cho người ta đỡ ngại.

Tôi tính thử, dù cứ cho là hội ý chớp nhoáng, cộng lại cũng thành một cái không chớp nhoáng. Hội ý cán bộ, hội ý đảng viên, hội ý tổ trưởng, hội ý chi ủy … Tôi không muốn tính nữa. Tôi không hiểu tôi đã làm thế nào? Vì tính ra một tuần có 7 ngày, một ngày 24 tiếng, thì thật không đủ ngày giờ mà xếp những cuộc họp và hội ý đó vào. Chúng ta không có lạ gì nếu người phụ trách cán bộ của ta, nhiều anh không đủ thời gian. Và tất cả là thiếu máu. Chúng ta không lạ lùng gì nếu người ta trách cán bộ mình kém sâu sắc, ít sát quần chúng, nhiều anh trở nên máy móc và khô khan thực sự. Vì những nết xấu đó là một lẽ tự nhiên. Cuộc đời anh chật ních những họp hành, tháng năm mòn trong những hội nghị. Tôi nói vậy không phải là phản đối họp, – tôi thấy nó rất cần. Nhưng tôi nói vậy là phản đối chiến tranh. Và tôi cũng phản đối họp nhiều, nó có nghĩa là chúng ta bị động với chiến tranh, chúng ta không làm chủ được nó”.

Thật là buồn khi phải nghe những người như Trần Dần phải vận dụng sự khôn ngoan để nói ra những điều muốn nói lại vừa phải tìm cách đỡ đòn, vì e, mà cũng chẳng phải là e nữa, mà là chắc chắn rồi thế nào, lời nói của mình cũng gây ra tai họa cho bản thân.

Với cuốn ghi nhận, Trần Dần cho người đọc thấy rõ, gần như tất cả các bộ mặt, bộ mặt thật của hầu hết các nhân vật văn nghệ tại miền Bắc một thời từ Tố Hữu, Nguyễn Đình Thi, đến những Văn Cao, Tô Hoài, Nguyên Hồng, Lê Đạt, Phùng Quán v.v …

Và có thể nói, những phát giác của Trần Dần làm chúng ta vừa ngỡ ngàng vừa kinh hoàng. Chẳng hạn ngày 21-5, không đề năm, Trần Dần ghi lại chuyện do Tử Phác kể, trong một lớp học, Hoàng Cầm tố Văn Cao, chắc tính rằng từ nay về là dựa hẳn vào lãnh đạo. Còn bè bạn cũ phen này là đi toi cả rồi. Song trở về thì thấy khác. Sờ vào lãnh đạo cũng chưa thấy cái mấu nào mà víu cả. Mặt khác, Văn Cao lại vẫn thấy đình huỳnh! Khả dĩ vẫn có thể là một cái tay vịn. Khổ thân cái kiếp anh chàng, suốt đời cứ quẩn quanh tìm cái cọc cho cái thân thể dây leo của mình. Hoàng Cầm bèn tìm cách trở về với tiên chỉ.

Anh chàng một hôm viết thư cho Văn Cao, đại ý muốn thanh minh về chuyện lớp học, sang nhà Văn Cao thì nguy hiểm, thì mời Văn Cao đến nhà mình. Văn Cao nhận được thư ấy, không biết nghĩ sao, bèn đi gặp Nguyễn Đình Thi, đem việc ấy ra báo cáo, và xin chỉ thị “xem có nên đi gặp Hoàng Cầm hay không”. Dĩ nhiên Nguyễn Đình Thi không thèm ngăn cản một

cái việc chẳng có gì là nguy hiểm mà phải xin chỉ thị ấy. Và sau đó ông gọi là một cuộc nói chuyện bỉ ổi.

Như chúng ta đều cũng đã biết.

Cả Văn Cao lẫn Hoàng Cầm đều đã mất.

Chúng ta cũng không thể cả quyết tất cả những gì Trần Dần viết lại trong cuốn Ghi của mình đều là sự thật, một phần sự thật hay hoàn toàn bịa đặt.

Nhưng những người liên hệ, được nhắc tới trong sách, hiện vẫn còn sống, có đủ thẩm quyền để khẳng định đâu là sự thật, không thấy ai lên tiếng gì cả. Và chúng ta cũng không thể biết, hiện nay, đời sống của các văn nghệ sĩ ở trong nước có khác bao nhiêu với cái thời Trần Dần kể trong sách.

Nhưng đọc xong cuốn sách, người đọc không tránh khỏi cảm tưởng u uất. Một đời sống như thế mà kéo dài mãi sao? Người trong nước, người ngoài nước có thể làm gì để thay đổi?

Thật là buồn.

Xin trích đọc một đoạn trong bài thơ Nhất Định Thắng của Trần Dần, để những ai đã từng đọc và biết ông nhớ lại ông, những người chưa hề đọc ông, biết qua tư tưởng và cách thức làm thơ của ông:

Em đi cúi đầu nghiêng vai

không thấy phố

không thấy nhà

Chỉ thấy mưa sa

trên màu cờ đỏ

Đất nước khó khăn này

sao không thấm được vào thơ?

Những tủ kính tôi dừng chân dán mũi

Các thứ hàng ế ẩm đợi người mua

Nhưng mà sách-hình như khá chạy

À quyển kia của bạn này – bạn ấy

Quyển của tôi tư lự – nét đăm đăm

Nó đang mơ: nếu thêm cả miền Nam

Số độc giả sẽ tăng lên dăm bẩy triệu