Bông Hồng Tạ Ơn

vietmessenger.com

Nguyễn Đình Toàn

234 Tác Giả & Nghệ Sĩ Việt Nam

Post by Son rau 1 Oct 2025

70. Tạ Tỵ

Tạ Ty là một họa sĩ danh tiếng của chúng ta. Nhưng đồng thời ông cũng là nhà phê bình nghệ thuật, làm thơ và viết văn nữa. Ông là tác giả của nhiều tập truyện ngắn, thơ và nhận định văn học đã được xuất bản tại Sài Gòn trước 1975. Đặc biệt là các tập được ông gọi chung là Mười Khuôn Mặt Văn Nghệ. Giản dị có lẽ vì, trong mỗi tập, ông chỉ nói đến 10 tác giả mà ông ưa thích, hoặc ông gọi là đã đi qua đời tôi. Nói cách khác, đó có thể là những tác giả đã để lại dấu ấn trong lòng ông.

Trong tập Mười Khuôn Mặt Văn Nghệ, Tạ Tỵ đề cập tới 10 tác giả sau đây:

Lãng Nhân, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng, Vũ Hoàng Chương, Nguyễn Bính, Đinh Hùng, Văn Cao, Sơn Nam, Mai Thảo và Nguyên Sa.

Trong phần được gọi là Mở của cuốn sách, Tạ Tỵ viết:

“Trong cuộc sống có những giờ phút thật trống rỗng, cái trống rỗng đến ghê sợ cả sự hiện hữu của mình cũng như của sự vật chung quanh.

Nhất là những ngày thời tiết thay đổi bất ngờ làm lòng người tiếc nhớ bâng khuâng một cái gì đó thoáng còn, thoáng mất. Nói cho đúng, cái còn cái mất là lẽ đương nhiên, là sự luân lưu miên viễn của thời gian, trong đó thân phận con người chi được coi như sự góp mặt định kỳ nơi một khoảng trống nào đó mà Thượng Đế đã an bài cho từng số mệnh. Đọc sách là để tìm cuộc đời hay tìm chính hình ảnh mình in hằn trong đó”.

Như thế, Tạ Ty đã bầy tỏ khá rõ ràng quan niệm đọc sách của ông. Trong số 10 tác giả đương thời Tạ Ty nói đến trong cuốn sách của ông, hình như chỉ còn có một mình Sơn Nam còn sống và đang sống ở trong nước. Cầm cuốn sách trên tay, nghĩ đến điều ấy người đọc không khỏi cảm thấy bùi ngùi, xúc động. Cuộc đời như giấc mộng. Ngày tháng như bóng câu qua cửa sổ. Đó không phải chỉ là những câu nói văn chương, bóng bẩy. Mà hoàn toàn là sự thật.

Một sự thật đơn thuần, giản dị. Tạ Tỵ viết về Sơn Nam, người duy nhất còn lại như sau:

“Sơn Nam đến với tôi không đem theo gió bão hoặc nỗi quằn quại, ray rứt, chua xót của con người thời đại. Sơn Nam đến với tôi bằng hơi thở, bằng nụ cười hồn nhiên, bằng nhớ thương nhè nhẹ, bằng những ngón tay giao cảm chạy dài theo nhưng con rạch giăng mắc như mạng nhện khắp vùng châu thổ miền Nam nước Việt. Sơn Nam một tâm hồn đơn thuần, chất phác như luống cầy. Sơn Nam sống như con chim rừng nhỏ nhoi lạc vào thành phố. Có những chiều không gian câm nín tựa phiến đá, thời gian tắng đọng trong khung trời thép rỉ, người đọc Sơn Nam mới cảm thấy tự đáy lòng dâng lên từng đợt sóng u hoài.

Người đọc Sơn Nam không tìm thấy dấu vết của đại lộ, không một ánh sáng điện. Ở Sơn Nam đại lộ là những con rạch, như rạch Thuồng Luồng, rạch Cái Cau, rạch Bình Thủy.

Tâm hồn Sơn Nam bình dị, thật bình dị, như cỏ cây, như khí trời. Những lời nói và hành động trong văn chương cũng như giữa cuộc sống đều toát ra sự hiền hòa, chân thực, chẳng riêng với mình, còn với người. Quê hương miền Nam và kích thước của miền Hậu giang như gói trọn trong cơ thể Sơn Nam. Nó là những vi ti huyết quản, nó là xương máu, da thịt … “.

Tóm lại Mười Khuôn Mặt Văn Nghệ là cuốn sách, là cái cớ để Tạ Ty thả tâm hồn bay lượn trên văn chương, là dịp để ông bầy tỏ cái tâm hồn phong phú và nhậy cảm của ông, đối với thời tiết, với cái xấu, cái đẹp của cuộc sống.

Và, trên hết mọi sự, cuốn sách chất chứa một mối tư hương lặng lẽ, lẩn khuất sau mỗi dòng chữ, của một người đã quá cái tuổi cổ lai hy nói về quê hương, đất nước, nói bằng cách đọc người khác, phân tích người khác, để chiếu rọi tâm hồn mình. Và tâm hồn ấy là tâm hồn của một người yêu nước, yêu người, yêu tiếng nói của dân tộc. Yêu và tìm ra cái đẹp để yêu chứ không phải yêu một cách mù quáng. Tạ Tỵ sinh năm 1922 tại Hà Nội. Ông tốt nghiệp Cao Đẳng Mỹ Thuật Đông Dương năm 1943. Thực ra ông học ngành sơn mài, nhưng lại nổi tiếng với tư cách một họa sĩ lập thể tiền phong của Việt Nam. Tưởng cũng nên nhắc lại, hầu hết các họa sĩ danh tiếng của chúng ta như Nguyễn Gia Trí, Bùi Xuân Phái, Nguyễn Phan Chánh, Tô Ngọc Vân v.v … đều xuất thân từ trường Cao Đẳng Mỹ Thuật Đông Dương.

Cũng theo tiết lộ của Tạ Tỵ thì cả Văn Cao và Phạm Duy trước khi viết nhạc cũng đã học vẽ tại đây. Nhưng Văn Cao còn theo đuổi công việc học ít lâu, chứ Phạm Duy thì như chính ông cho biết”đã bỏ học ngay để đi theo gánh hát”.

Trả lời phỏng vấn của một cơ quan truyền thông mới đây, Phạm Duy đã nói đua rằng, tuy là một họa sĩ nhưng hình như Tạ Tỵ đã viết văn, làm thơ nhiều hơn vẽ. Sự thực thì sự nghiệp của Tạ Ty phải được chia làm hai phần rõ rệt, phần văn chuơng và phần hội họa. Nhà văn Hiếu Chân [Nguyễn Hoạt], đề tựa cho tuyển tập truyện ngắn Những Viên Sỏi của Tạ Tỵ xuất bản tại Sài Gòn năm 1960 đã viết như sau:

“Tôi làm quen với Tạ Ty do sự giới thiệu của Hoàng Lập Ngôn. Tạ Ty năm ấy vừa đúng 30 tuổi, anh đã thu hút trọn vẹn cảm tình của tôi không phải vì nghệ thuật hội họa của anh mà tôi chẳng hiểu gì, nhưng chính vì nét mặt luôn luôn tươi trẻ và với nụ cười hồn nhiên, với những lời lẽ chân thành, cởi mở khiến cho các bạn anh đều cho rằng, Tạ Ty là một nghệ sĩ bao giờ cũng trẻ hơn tuổi, trẻ trong tâm hồn cũng như trong nghệ thuật”.

Những nét phác họa đó của Nguyễn Hoạt về con người Tạ Ty, những người quen biết Tạ Tỵ cho rằng, mãi về sau này vẫn đúng. Nhận định về tranh Tạ Ty, nhà phê bình mỹ thuật Huỳnh Hữu Ủy viết:

“Nói đến hội họa của Tạ Ty, người ta thường tức thời nhớ ngay đến tính cách mới mẻ của ‘lập thể Tạ Ty’. Ông là người đầu tiên nghiên cứu và đưa không khí lập thể vào Việt Nam. Ông bị vây bủa bởi đường lối nghệ thuật này, từng vang dội từ Âu Châu đầu thế tỷ, muốn xử dụng búp pháp này để xây dựng thế giới của mình, để tháo gỡ và đào sâu vào đối vật, làm thiên nhiên lệch lạc đi, phá vỡ tất cả những cách nhìn quen thuộc về sự vật khám phá ra những khía cạnh mới mẻ nhất, muốn tạo được sự bỡ ngỡ và đưa người xem đến chỗ bất ngờ. Những người lưu tâm đến hội họa Tạ Ty vẫn nhắc đến các tác phẩm lập thể Vàng, Tím, Tồn Tại, Chiếu Bạc v.v … thời ở Hà Nội khoảng 1951.

Nhà phê bình Huỳnh Hữu Ủy cho rằng, công của Tạ Ty là ở chỗ gây nên được những phản ứng sôi nổi mà những phản ứng như thế thì bất cứ thời đại nào cũng rất hữu ích cho sự tiến bộ chung.

Còn họa sĩ Nguyễn Quỳnh, trong một bài tổng kết ngắn nhan đề là ‘Nhìn lại hội họa Việt Nam hiện đại 1930-1970’, phần nói về Tạ Ty, đã viết: “Tuy rằng tranh lập thể của ông không đúng là lập thể kiểu Braque, Picasso hay Gris, nhưng ông đã có công thổi vào trong khung cảnh hội họa Việt Nam

còn phôi thai trong lịch sử nhân loại một luồng gió mới. Tranh lập thể của Tạ Ty lạ lùng như thơ mới theo kiểu Apollinaire và Prévert tại Việt Nam thuở ấy”.

Nhưng theo nhận định của họa sĩ Trịnh Cung thì vào khoảng 1974 Tạ Tỵ đã bắt gặp được ngôn ngữ lập thể đích thực và đã thực hiện được một số tác phẩm có chiều sâu thực sự của nghệ thuật này.

Như thế, các nhà chuyên môn đều nhìn nhận công khai phá của Tạ Tỵ khi đưa lập thể vào hội họa Việt Nam, dù cho sự đánh giá có đôi chút khác biệt.

Tuy nhiên có một bộ tranh của Tạ Tỵ được tất cả các nhà phê bình cũng như những người thưởng ngoạn bình thường đánh giá rất cao đó là bộ tranh ông vẽ chân dung một số các nhà văn, nhà báo, nhạc sĩ đồng thời.

Nói về bộ tranh này, ông Huỳnh Hữu Ủy cho là:

“Rất đẹp, lạ, có bút pháp và bản sắc riêng biệt, rất gần với loại tranh có tên gọi là ‘Tinh Tướng Họa’ của Hoàng Lập Ngôn. Loạt chân dung của Hoàng Lập Ngôn về văn nghệ sĩ, có điểm loáng thoáng giống Tạ Ty, nhưng nhìn kỹ thì khác nhau rất nhiều. Tạ Ty và Hoàng Lập Ngôn đã lọc được cái thần của chân dung muốn vẽ, nắm được những nét chính rồi phóng bút theo cách riêng của mình”.

Trong tuyển tập Tạ Tỵ do nhà xuất bản Văn nghệ xuất bản năm 2001 tại Mỹ, tác giả có cho in lại 6 bức trong bộ chân dung các văn nghệ sĩ của mình. Nhận định chung về những sáng tác văn chương, những truyện ngắn của Tạ Ty, nhà văn Hiếu Chân [Nguyễn Hoạt] viết:

“Tôi không biết những nhà chuyên môn về Nghệ Thuật Hội Họa có tìm thấy chút gì Tình Thương trong họa phẩm của anh không, nhưng riêng tôi, tôi nhận thấy trong con người Tạ Ty cũng như trong tác phẩm văn chương của anh, cái đáng yêu nhất vẫn là Tình Thương chân thành, một Tình Thương do sự khích động qua xúc cảm mà bật ra, chứ không phải là một thứ văn chương hời hợt giả tạo”.

Theo Nguyễn Mạnh Trinh trong một bài tưởng nhớ Tạ Tỵ đăng trên báo Người Việt cho biết thì Tạ Tỵ còn một tác phẩm, ông rất trau truốt, nhưng chưa kịp xuất bản đó là cuốn “Cuộc Đời Và Hội Họa”, vì ông khó tính, nên các con ông đã nhiều lần in thử và dù với kỹ thuật tân tiến hiện đại ông vẫn cho rằng màu sắc không được trung thực, nên chưa chịu cho ấn hành cuốn sách. Được biết Ta Tỵ sau khi được tha khỏi trại cải tạo, đã vượt biên và định cư tại Hoa Kỳ gần 20 năm. Ông đã quyết định trở về để chết tại Việt Nam.

Và ông đã được như ý.