Bông Hồng Tạ Ơn

vietmessenger.com

Nguyễn Đình Toàn

234 Tác Giả & Nghệ Sĩ Việt Nam

Post by Sơn râu 27 Sep 2025

63. Phan Lạc Tiếp.

Quê Nhà 40 Năm Trở Lại của Phan Lạc Tiếp dày 279 trang, do nhà xuất bản Mõ Làng Văn ấn hành, đã được tái bản chỉ sau khi phát hành một thời gian ngắn. Người ta đọc cuốn sách để cùng ngậm ngùi cho đất nước và cho số phận của từng con người, trong đó có mình. Kể từ cuộc chia cắt đất nước năm 1954 đến biến cố 1975, đối với phần lớn người Việt Nam, không phải chỉ con người không thể nào ở yên một chỗ mà ngay cả mặt đất hình như cũng chao đảo, biến đổi.

Đúng như vậy. Đã có những năm tháng, mặt đất dưới chân chúng ta tưởng chừng không lúc nào không rung lên vì bom đạn. Núi non bị phá hủy, sông nước bị ngăn chặn, hào lũy bị đào bới khắp mọi nơi, không thể nói là mặt đất không thay đổi. Ấy là trên thực tế. Trong tâm tưởng của con người, cái quê hương mấy lần bỏ chạy không thể không biến dạng, phai mờ.

Tai ương nhiều đến nỗi, ngay cả lòng tư hương người ta cũng không dám nuôi nữa mà nó chỉ còn tồn tại như một tình cảm tự nhiên.

Hà Nội rồi Sài Gòn, rồi từ Sài Gòn đến những nơi chân trời góc biển này, có một khoảng cách là 50 năm. Có người đã nuôi lòng tư hương của mình trong đủ ngần ấy năm. Có người ít hơn. Có kẻ chỉ được san lòng thương nhớ chứ chẳng biết quê hương là gì. Vâng, phải nói người ta không dám nuôi chứ không phải không muốn nuôi lòng tư hương.

Vì người ta sợ, quá sợ sự bất trắc, quá sợ sự thất vọng. Nhưng cái mờ nhạt của lòng nhớ quê cũng từa tựa như những đám khói hương, tự nó đã chứa chất biết bao điều không thể giải thích hết, nó liên quan đến cả người sống lẫn người chết, quá khứ lẫn hiện tại.

Với cái tâm trạng chung ấy, cuốn Quê Nhà 40 Năm Trở Lại của Phan Lạc Tiếp được nhiều người đọc là một điều dễ hiểu. Người ta theo bước chân ông để được nhìn lại, gặp lại, những cảnh đời cũ, người cũ, người ta đã bỏ lại sau lưng bốn, năm mươi năm, nghĩa là khoảng thời gian gần bằng một đời người. Dĩ nhiên đây chỉ là những chuyện, những người, những cảnh chỉ thân thuộc với tác giả, nhưng có thể nói nó rất gần gũi với những kỷ niệm của mọi người.

Có thể lấy thư của một độc giả, cụ Bảo Vân, gửi cho Phan Lạc Tiếp, sau khi đọc cuốn sách làm thí dụ. Cụ Bảo Vân viết:

“Tôi và nhà tôi cũng đã từng về quê thăm mồ mả, tổ tiên, đã gặp lại hhững người thân thuộc, đã tới Văn Miếu, Ngọc Sơn, đền Đồng Nhân … đã nếm nhiều món ăn Hà Nội, đã cố tìm lại cảnh sắc và kỷ niệm của 40 năm về trước, chẳng khác gì những ngày trở lại của Phan quân!

Có điều tôi chưa kịp kể lại tỉ mỉ cho con cháu nghe khi chúng luôn luôn hỏi tôi: ‘Về quê thấy những gì? Cảm giác ra sao? Tâm tình người ở lại thế nào?’, thì may sao lại nhận được cuốn “Quê Cũ 40 Năm Trở Lại”. Thế là chẳng kịp xin phép tác giả, tôi cứ nguyên văn lai cảo, đưa tập hồi ký rất duyên dáng và xúc tích này cho mọi người đọc và nói thêm rằng: ‘Đấy! Cứ đọc trong sách này là có thể hiểu hiện tình ở quê ta. Nhà văn Phan Lạc Tiếp đã thay mặt nhiều người trở về quê cũ mà tả lại rất đúng, nói rất rõ, những điều mắt thấy, tai nghe cũng như nỗi bồi hồi, xúc động từ khi đặt chân xuống phi trường’.

Giáo sư Phạm Cao Dương cho rằng tác giả “có biệt tài về ký sự hay nửa ký sự nửa truyện”. Nhà thơ Nguyên Sa viết:

“Từ Việt Nam về, Phan Lạc Tiếp mang theo cho chúng ta thật nhiều quà. Món nào cầm lên, nhìn ngắm cũng rơi nước mắt”.

Giáo sư Nguyễn Đình Hòa bầy tỏ cảm tình trong một bức thư:

“Tác giả, mặc dầu tỏ ra khiêm nhượng, đã cống hiến rất nhiều qua kinh nghiệm của ông về văn học nghệ thuật, về cuộc đời trong và ngoài quân ngũ, về các trại tị nạn miền Đông Nam Á và nếp sống lưu vong. Tác giả, ông Phan Lạc Tiếp đã viết một cách dễ dàng và tinh tế về miền thôn dã quê

hương ông …

Độc giả không thể nào không cảm thấy tinh thần độ lượng của tác giả khi tiếp cận vấn đề và sự liêm khiết đạo đức tiềm ẩn nơi ông. Tất cả đều được ghi lại bằng văn phong đặc biệt: rõ ràng, trong sáng và vô cùng đẹp đẽ”.

Như thế, có thể nói Quê Nhà 40 Năm Trở Lại là một tác phẩm thành công của Phan Lạc Tiếp. Ông đã dùng một bút pháp giản dị, ít hoa mỹ, lấy lòng mình mà tiếp cận sự việc, đối đãi với người và kể lại chuyện. Chính sự chân thành của ông làm xúc động người đọc.

Xin trích dẫn sau đây ít dòng ở trang 263 của cuốn Quê Nhà 40 Năm Trở Lại:

“Chúng tôi trở lại trung tâm Hà Nội, ngồi bên Hồ Gươm, trong nhà Thủy Tạ. Mọi người nghỉ mệt. Lòng tôi ngao ngán, và mệt mỏi lạ lùng. Tôi nhìn ra mặt hồ, nước vẫn xanh ngắt, lớp lớp sóng xô, gió thổi trùng trùng. Mọi người ăn trưa, nâng ly rượu lên môi. Tôi cũng nâng ly rượu lên môi. Ly lạnh, bọt rượu chảy ra ngoài ly ngoằn ngoèo như hàng lệ chảy. Tôi cúi xuống, lòng tôi chùng và bỗng nhớ đến câu thơ của một người bạn, Tô Thùy Yên, sau cuộc chiến, nằm trong rừng sâu của ‘trại cải tạo’, đã viết:

Nước mắt ta tuôn khi nghĩ đến

Những người đã chết, chết như rơm