Bông Hồng Tạ Ơn

vietmessenger.com

Nguyễn Đình Toàn

234 Tác Giả & Nghệ Sĩ Việt Nam

Post by Sơn râu 11 Sep 2025

54. Nguyễn Văn Vĩnh

Vì lý do chính trị, rất nhiều văn nghệ sĩ, trí thức, của chúng ta thuộc lớp gọi là tiền chiến, đã không được nhắc đến tên nữa trong sinh hoạt văn học, nghệ thuật, tư tưởng, ở trong nước.

Các học giả như Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh chẳng hạn, chỉ cần gán cho hai chữ “phản động” là đủ để cho người ta xóa bỏ tất cả công lao đóng góp đối với văn hóa đất nước. Hỏi các sinh viên, hoc sinh ở trong nước, ngay cả một số người đã lớn tuổi, tốt nghiệp đại học rồi, phần lớn không biết tí gì về Nguyễn Văn Vĩnh cũng như Phạm Quỳnh. Sinh viên, học sinh Việt Nam ở hải ngoại, cũng ít người biết đến hai học giả đó của đất nước. Lý do giản dị là họ học theo chương trình của xứ sở họ cư ngụ. Nhưng thường thường, sau bậc đại học, sau khi đã trưởng thành, những người còn lưu tâm tới xứ sở đều quay trở lại đọc sử và tìm hiểu về văn hóa của dân tộc. Và trong trường hợp này, với kiến thức và kinh nghiệm sẵn có, tài liệu đầy đủ họ có thể xóa bỏ sự thiếu sót đó một cách dễ dàng.

Các lớp tuổi khác nhau ở trong nước gặp nhiều khó khăn hơn. Vì không được học, không được nhắc nên không biết các nhân vật đó là ai. Không biết nên không thắc mắc. Hoặc giả nếu có ai đó, nghe nói, muốn tìm hiểu cũng chẳng biết kiếm đâu ra tài liệu. Ông Nguyễn Văn Vĩnh là một trong hai người đầu tiên chuyển dịch truyện Kiều của Nguyễn Du qua tiếng Pháp, người kia là Trương Vĩnh Ký. Bản dịch những bài thơ ngụ ngôn của Lafontaine từ tiếng Pháp qua tiếng Việt của ông, đã được xếp vào sách giáo khoa như các bài Lão Tiều Phu hay Con Nhái muốn to bằng con Bò.

Lão tiều gánh củi cành một bó

Tuổi đã nhiều niên số lại cao

Lặc lè nam đá chân siêu

Lom khom về chốn thảo mao khói mù

Tủi thân phận kỳ khu, khó nhọc

Đặt bó sài ở dọc lối đi

Than rằng sung sướng nỗi gì

Khắp trong thế giới ai thì khổ hơn?

Than thân trách phận rồi ông lão lên tiếng xin thần chết mang đi cho đỡ phải sống tiếp.

Chết đâu dẫn lại tức thời

Hỏi già khi nãy kêu vời lão chi?

Lão già thấy cơ nguy cuống sợ

Nhờ tay người nhấc đỡ lên vai

Truyện con nhái muốn to bằng con bò đã trở thành bài học thuộc lòng của nhiều thế hệ học sinh Việt Nam:

Con nhái trông thấy con bò

Hình dung đẹp đẽ mình to béo tròn

Nhái bằng quả trứng tí hon

Lại toan cố sức bằng con bò vàng

Ngậm hơi, bạnh cổ, rồi nhái phùng bụng hỏi họ hàng đã to bằng bò chưa? Khi họ hàng nói rằng còn kém xa, thì:

Tức mình chị nhái oắt ta

Cố phình bụng bỗng vỡ ra chết liền

Ở đời lắm kẻ thật điên

Ngu hèn lại muốn tranh tiên với đời.

Bài phiếm luận của Nguyễn Văn Vĩnh về cái cười của người Việt Nam đáng lẽ phải mở đường cho một cuốn tiểu thuyết đại loại Người Việt Xấu Xí trước khi có các cuốn Người Trung Quốc Xấu Xí hay Người Mỹ Xấu Xí mới phải. Nhưng tiếc là chưa có nhà văn nào của chúng ta viết cuốn sách đó. Sau đây là một đoạn bài “Gì Cũng Cười” của Nguyễn Văn Vĩnh:

“An Nam ta có một thói lạ là thế nào cũng cười. Người ta khen cũng cười, người ta chê cũng cười. Hay cũng hì mà chê cũng hì. Nhăn răng hì một tiếng, mọi việc hết nghiêm trang.

Có kẻ bảo cười là hết cả, cũng là một cách của người hiền. Cuộc đời muôn việc chẳng qua là trò phường chèo hết thẩy, không có chi là nghiêm đến nỗi người hiền phải nhăn mày mà nghĩ ngợi.

Ví dù được y như vậy thì ra nước An Nam ta cả dân là người hiền. Nếu thế tôi đâu dám đem lời phường chèo ra mà nhủ người nhếch mép bỏ tính tự nhiên mà làm bộ đứng đắn lại, nghiêm nhìn những cuộc trẻ chơi. Nhưng mà xét ra cái cười nhiều khi có cái vô tình độc ác, có cái láo xược khinh

người, có cái chửi người ta …Thực không có tức gì bằng cái tức phải đối đáp với đối không tức, kẻ bịt tai không thèm nghe cũng không tức những kẻ nghe mình nói chỉ lấy miệng ra hì hì mà đáp. Phản đến thế ..

Ù, mà gì bực mình bằng rát cổ bỏng họng, mỏi lưỡi, tê môi, để mà hỏi ý một người, mà người ấy chỉ đáp bằng một tiếng hì, khen chẳng ơn, mắng chẳng cãi, hỏi chẳng thưa, trước sau chỉ có miệng cười hì, thì ai không phải phát tức …

Ai cũng phải biết rằng, khi người ta nói với ta, là để hỏi tình ý ta thế nào. Ai nói với mình thì mình phải đáp. Tùy ý  mình muốn tỏ tình ý cho người ta biết thì nóí thực, không hiểu thì hỏi lại, mà không muốn nói tình ý cho người ta biết, thì khéo lấy lời lịch sự mà tỏ cho người ta hiểu rằng câu hỏi

phạm tới một điều kín của mình. Hoặc là có khôn thì lựa lời mà tỏ cho người ta biết mà thôi, và khiến câu chuyện cho người ta khỏi căn vặn được mình nữa. Nhưng phàm người ta hỏi, mình đã lắng tai nghe, là mình nợ người ta câu đáp”.

Có vài giai thoại về ông Nguyễn Văn Vĩnh được truyền tụng như sau:

Ông có hai con trai đều là thi sĩ: Nguyễn Giang và Nguyễn Nhược Pháp.

Nghe nói Nguyễn Nhược Pháp mới 16 tuổi đã đỗ hai bằng tú tài Pháp. Ông Nguyễn Văn Vĩnh đặt tên con là Nhược Pháp là có ý nói rằng, nước Pháp sẽ yếu [nhược] đi khi con ông ra đời. Yếu về phương diện nào đây? Văn chương chăng? Có nhiều phần đây chỉ là chuyện người đời thêu dệt cho vui. Nhưng quả thật Nguyễn Nhược Pháp là một trong những nhà thơ lớn của chúng ta. Chỉ nguyên bài thơ Đi Chơi Chùa Hương đủ để ông trở thành bất tử.

Giai thoại thứ hai người ta kể lại là ông Nguyễn Văn Vĩnh đáp một chuyến tàu thủy từ Sài Gòn ra Hà Nội. Thuyền trưởng của chiếc tàu này là một người Pháp. Chuyện trò với ông Vĩnh sau suốt chuyến đi, khi về tới Hà Nội, bắt tay từ giã, vị thuyền trưởng đã hỏi ông Vĩnh thực ra “ông là Tây hay là Ta” [người Pháp hay người Việt Nam?].

Nhân đây cũng cũng xin nhắc lại một câu của ông Phan Khôi, khi còn viết cho tờ báo Phụ Nữ ở miền Trung, đại ý, không thể nhớ nguyên văn: “Có những kẻ, chữ a không biết, chữ b cũng không, lại dám gọi ông Quỳnh ông Vĩnh bằng thằng”