Bông Hồng Tạ Ơn

vietmessenger.com

Nguyễn Đình Toàn

234 Tác Giả & Nghệ Sĩ Việt Nam
Post by Sơn râu 6 Sep 2025

44. Nguyễn Hữu Nhật.

Tháng 8/2005, nhà thơ Nguyễn Hữu Nhật đã từ Na Uy bay qua Cali, để giới thiệu mấy tác phẩm của ông và của nhà văn Nguyễn Thị Vinh, do nhà xuất bản Anh Em ấn hành, gồm các cuốn: Cỏ Bồng, Cuộc Chiến [Thơ Nguyễn Hữu Nhật], Les Chants Divins [Diệu ca & Ai Ca, do Nguyễn Hữu Nhật chuyển sang Việt ngữ], Cỏ Bồng Lìa Gốc [Tạp văn Nguyễn Thị Vinh].

Buổi ra mắt sách được tổ chức tại trụ sở Nhật Báo Người Việt [khu Tiểu Sài Gòn]. Khách tới dự các buổi ra mắt sách như thế, tùy thuộc hai yếu tố: uy tín của tác giả và sự hỗ trợ của các cơ quan truyền thông.

Thường, những buổi ra mắt sách, nhất là các thi phẩm, không thể có được sức hấp dẫn của những cuộc trình diễn nhạc. Thơ, tự nó, hình như đã chứa sẵn sự bơ vơ. Thi sĩ cũng vậy.

Nguyễn Hữu Nhật, đội chiếc mũ casquette, không biết có phải đó là một cách trang điểm, hay thật sự để chỉ để che mái tóc đã bạc, không những bạc còn rụng mất khá nhiều nữa.

Ông ngồi ký tên trên sách cho người mua sách, cho bằng hữu. Vốn gốc là người thích vẽ tranh [Động Đình Hồ] trước khi làm thơ, nên có thể nói, Nguyễn Hữu Nhật đã “vẽ những lời đề tặng và cả chữ ký”. Ông nhận những đồng tiền của người mua sách để trên bàn, bỏ vào túi, cử chỉ vụng về, hai mắt lim dim, nói năng nhỏ nhẹ, một nửa ngây thơ, một nửa tinh quái.

Một vài người bạn trẻ, chắc là những người ông làm quen từ khi ra khỏi nước, nhắc lại với ông, để ai lên giới thiệu ông nói gì thì nói, nhưng người nói cuối cùng trong buổi họp mặt này, phải là Nguyễn Hữu Nhật. Những người này có vẻ gì đó thật tình, khi yêu cầu như vậy. Họ đã được nghe Nguyễn Hữu Nhật nói chuyện ở đâu đó đôi ba lần rồi, chắc thế.

Có bao nhiêu người yêu thơ Nguyễn Hữu Nhật?

Không biết.

Nhưng rõ ràng số người thích nghe Nguyễn Hữu Nhật nói về thơ, rất nhiều.

Cứ thấy mấy bạn trẻ quanh quẩn bên Nguyễn Hữu Nhật tại Hội trường Báo Người Việt hôm ấy “thúc” ông ra nói chuyện đủ biết.

Nhớ lại những ngày “cùng một lứa” ở tù ra, gặp lại nhau ở Sài Gòn, tình cờ được nghe Nguyễn Hữu Nhật đọc thơ sáng tác trong tù và nghe Trần Quang Lộc hát những ca khúc viết truớc và sau biến cố 1975, hát những bài thơ

Nguyễn Hữu Nhật vừa đọc cho nghe hôm trước, hôm sau Trần Quang Lộc đã phổ thành nhạc, trong đó, những bài như  “Đàn Trong Tay Người” hay “Ngày Nào Mới Mặc Áo Dài” chẳng hạn, phải được xếp vào hàng những “tác phẩm” quý của âm nhạc Việt Nam.

Dạo ấy, đám ngụy, người làm thơ, viết nhạc, người hát, người nghe, nhớ được gì của nhau thì nhớ, không ai dám viết ra giấy, vì bị công an khám nhà thường xuyên. Bất cứ cái gì “viết ra trên giấy đều là những chứng cớ, nếu nó lại dây dưa ít nhiều đến những gì gọi là sáng tác thì mười phần hết chín

đi tù rồi, bỏ vào tù điều tra cho tiện”.

Xin chép lại theo trí nhớ ít câu trong bài “Đàn Trong Tay Người”, vì cũng vào cái dạo ấy, người ta gặp được nhau lúc nào biết lúc bấy giờ, ngày mai có thể kẻ vượt biên, người bị bắt, lưu lạc, chết … không gặp lại nhau nữa.

Trong tay người hành khất mù

Tiếng đàn nung lửa ngục tù tối tăm

Đàn buồn đàn réo đầy vơi

Búng giây nhỏ lệ dâng đời thanh tân

Tiếng đàn trong tay ai

Mà tiếng đàn bật máu

Tiếng đàn thương bơ vơ

Thúc giục nỗi mong chờ

Tiếng đàn nuôi hương xưa

Làm nhớ mùi gỗ quý

Tiếng đàn thương đêm đen

Sao nghe lạnh đời thêm

Trong tay người hành khất mù

Tiếng đàn thôi ngủ mùa thu quên về

Cung đàn dạo khúc tử sinh

Búng dây oan nghiệt lặng thinh tiếng cười

Trong ngần ấy câu thơ, bao nhiêu câu thật sự là của Nguyễn Hữu Nhật, bao nhiêu câu/chữ, do Trần Quang Lộc thêm/bớt, cho hợp với nhạc, bao nhiêu câu sai lạc do bị nhớ bậy bạ, bây giờ đã có Nguyễn Hữu Nhật hiệu đính, chắc chắn sẽ có được một bản đúng.

Bài hát này, nghe nói Bùi Giáng có được nghe và ông tỏ ra rất thích, nhất là câu: “Tiếng đàn thôi ngủ, mùa thu quên về”.

Cũng như “Đàn Trong Tay Người”, bài “Ngày Nào Mới Áo Dài” đến với mọi người như một ca khúc chứ không phải bài thơ. Ai nhớ sai, nhớ đúng cũng qua bài hát đó, dù cùng biết nó được phổ từ một bài thơ của Nguyễn Hữu Nhật. Có lẽ cũng nên nói thêm một chi tiết có liên quan tới ca khúc này. Đó là một bài viết của nhà văn Hoàng Hải Thủy kể rằng, sau 30 tháng 4/75, hai vợ chồng đã phải mang chiếc áo cưới của bà ra chợ trời bán, lấy tiền tiêu. Mấy câu cuối của bài hát, có lẽ Trần Quang Lộc đã lấy ý từ cảnh bán áo đó thêm vào, chứ không có trong bài thơ của Nguyễn Hữu Nhật.

Ngày nào mới mặc áo dài

Tay em run quá chẳng cài nổi khuy

Chuyện giờ kể có khác đi

Tay run anh cởi hết khuy em cài

Ngày nào anh cũng làm thơ

Dù em là tấm gương mờ đã lâu

Trước khi đi ngủ chải đầu

Để trong giấc mộng gặp nhau “cho đàng goàng”

Ngày nào mới mặc áo dài

Soi gương trông bóng tự cài lấy khuy

Chuyện giờ kể có khác đi

Không đem bán áo lấy gì nuôi nhau

Kể từ sau 30 tháng 4/75, bị bắt, được tha ra, bị bắt trở lại, lại được tha ra, chúng tôi đã trải qua những ngày thực sự đen tối, “không biết sống làm gì và làm gì để sống”. Những buổi lén lút gặp nhau, nghe nhau như thế, là một niềm an ủi lớn. Nó chứng tỏ một điều, sự sống không dễ gì bị hủy diệt,

dù người ta có cố tình làm việc đó. Cây cành có bị chặt gẫy, những mầm nhánh vẫn cứ đâm ra.

Nguyễn Hữu Nhật có một câu thơ, không biết ở trong bài nào, đôi ba lần ông đã đọc cho chúng tôi nghe, nói về nhân cách của một người tù, những người chung quanh chỉ cần “ngẩng nhìn anh” “để thấy mình đỡ thấp”

Thơ Nguyễn Hữu Nhật, nhạc Trần Quang Lộc, đã cho  tôi cảm tưởng ấy.

Không biết từ ngày ra được nước ngoài này, ông đã baolần đọc thơ của ông cho mọi người nghe, đọc trong trường hợp nào, hay cho in trong những truyển tập nào.

Nhất là bài thơ “Người Tù Già Kể Chuyện Mình”. Hai lần được gặp lại ông không thấy ông nhắc tới bài thơ này. Hai tập thơ ông ký tặng sự thật chỉ là một, tập kia bị xếp lộn bìa. Đọc không thấy có bài “Người Tù Già … ” Thành thử không biết Nguyễn Hữu Nhật có cho in vào tập nào khác không? Hỏi, không ai biết.

Nói đến thơ Nguyễn Hữu Nhật mà không nhắc tới “Người Tù Già … ” thật vô lý. Vì, có thể coi như đây là một trong những bài thơ hay nhất của chúng ta, kể từ sau 30 tháng 4/1975.

Xin ghi lại dưới đây, vì chỉ được nghe Nguyễn Hữu Nhật đọc vài lần, không có bản in hay chữ viết, chắp nối theo trí nhớ, không thể không có chỗ sai, thiếu sót, [cũng không hiểu vì sao nhớ được, trong khi chính những gì mình viết ra cũng quên]. Âu đây cũng là một cách nhắc Nguyễn Hữu Nhật sửa chữa lại, phổ biến lại. Tôi mang ơn bài thơ [hay mắc nợ bài thơ] nên phải viết lại ra đây để đền ơn, [trả nợ].

Người Tù Già Kể Chuyện Mình

Anh chị em ơi

Năm nay tôi gần bẩy chục

Bị tù vì yêu tự do

Tự do

Tự do

Tự do

Nhắc mãi trở thành nhàm chán

Nhưng lòng vẫn muốn hô to

Tự do

Tự do

Tự do

Anh chị em ơi

Đừng hỏi vì sao tôi gầy

Đôi mắt vẫn là cửa sổ

Mở ra một hồn đắng cay

Cơm ăn mỗi bữa đếm từng hạt

Mộng lớn đêm nào cũng gối tay

Không có ăn thì người ta ngắc ngoải

Không có không khí người ta chết ngay

Không có tự do người ta vẫn sống

Những đời ngựa kéo, trâu cầy

Tôi không phải là con tắc kè đổi sắc

Ở gần cây lá thì xanh

Bò trên mặt đất thì lại đỏ

Giống y như cỏ đuôi chó

Gió chiều nào ngả theo chiều ấy

Còng lưng uốn lưỡi

Sao cho người gật đầu khen ngoan

Tôi cũng chẳng phải là giò lan

Chịu dãi dầu gió sương

để thơm ngát hương

Tôi chỉ là một người thích ăn cơm

Tôi chỉ là một người thích mặc áo

Cơm áo do mình làm ra

Không quỳ không lạy người ta

Để áo cơm mình no ấm

Hạnh phúc không phải là người

cúi hôn chân người

Để được một chút cơm thừa canh cặn

Tôi chỉ muốn làm một người già cả

Muốn ho lúc nào thì ho

Tôi không muốn được ăn no

Mà thấy người ta mình chẳng dám ho

Tự do

Tự do

Tự do

Anh chị em ơi

Không hiểu vì sao

Tự nhiên tôi muốn sống

Sống cho ra sống

Còn bây giờ chỉ là tồn tại

Sống mà như chết chưa chôn mỗi ngày

Tuổi già sức yếu

Run chân tay

Đi đứng không ngay

Nhưng tôi hiểu thế nào là sự thẳng thắn

Tự do

Tự do

Tự do

Cái quyền không ai có quyền tước đoạt

Cần hơn cả hơi thở

Cần hơn cả hột cơm

Nếu không

Tôi chỉ là con vật

Anh chị em ơi

Tôi xin nói thật

Đâu phải vì già quá mà tôi liều chết

bất cần đời

Tôi thương nhà tôi lắm

Nước mắt chỉ muốn rơi

Tôi yêu căn phòng

Ở đấy

Nhà tôi thường nằm khóc

Rồi những tiếng khóc khác vang lên

Tiếng khóc giận hờn của người đàn bà

đành im lặng

Nhường chỗ cho con cháu khóc

Khóc chào đời

Khóc nhớ người

Khóc xong lại cười

Thương Chúa bị đóng đinh vì người

Anh chị em ơi

Tôi không đủ chữ nghĩa

Nên thư nào gửi nhà tôi cũng ngắn

Mình cứ tin tôi

Nơi nào có thể đứng được thì không ngồi

Nơi nào có thể đi được thì không đứng

Hãy đứng dậy anh chị em ơi

Hãy đứng dậy những con người

Làm việc tốt không bao giờ muộn cả

Nhưng muốn tốt hơn thì phải kịp thời

Hãy bay đi về phía mặt trời

Bằng trái tim ta rực lửa

Vấn đề không phải là can đảm

Mà chỉ vì mục đích làm cho ta can đảm

Nếu mục đích không xứng đáng

Thì sự can đảm chỉ làm cho người ta

kinh ngạc

Thay vì khâm phục

Anh chị em ơi

Làm sao chúng ta có thể trả lời

cho con cháu ngày mai

Về một câu hỏi rất giản dị

Sống để làm gì?

Nếu chính chúng ta hôm nay

Mỗi người không biết làm gì để sống

Tôi với họ như hai kẻ đấu súng

Sau khi bắn trượt

Tôi không thể quay lại van xin kẻ thù

Cái đất nước mà người ta không hiểu

Chỉ cúi đầu nhắm mắt tin theo

là đất nước tồi

Đất nước chúng ta vốn là một chiếc nôi

Nơi mà mọi lòng hòa thuận đều vui sống

Tại sao hôm nay chúng ta không được sống

Khóc hay cười

Câm hay nói

Đều theo lệnh một người

Anh chị em ơi

Có anh bạn một đêm kể chuyện

Nói về ông Ma-ki-ven, a viếc gì đó

Bảo: khi người ta chặt đầu người

gần lìa khỏi cổ

Cái đầu còn quay lại

cám ơn mãi không thôi

Thế mới là làm chính trị

Tôi ít học quá nên không kịp suy nghĩ

Lòng bỗng đau như người cha nghe tin

con gái phải làm đĩ để nuôi em

Đã có bao nhiêu người như thế nhỉ

Cám ơn ma quỷ đời đời

Anh chị em ơi

Im lặng lâu dần hóa ra ngu

Gần bẩy chục năm nay tôi đã yên lặng

Tưởng im lặng là khinh bỉ

Có biết đâu vì sợ hãi nên câm

Vì cầu an tôi đã xây lưng lại sự thật

Làm ra vẻ đạo đức khinh đời

Để che giấu sự hèn nhát

Giữa lúc người ta cố tình gieo sương mù

vào trí tuệ con người

Đang bị cảnh túng thiếu cô đơn đè nén

Trùm lên đầu con người

Những mắt xích của sự dốt nát

Sống bằng sợ hãi

Để phục tùng tội ác

Có thể không bao giờ tôi mở

Nhưng căn phòng của tôi phải có cửa sổ

Có thể tôi không dùng đến

Nhưng đời tôi phải có tự do

Tự do

Tự do

Tự do

Hãy bắt đầu bằng việc

Không để ai suy nghĩ dùm mình

Anh chị em ơi

Xin nghe tôi thêm một điều nữa thôi

Chúng ta bực mình

Khi thấy người khác lục lọi đồ đạc của mình

Có lý nào chúng ta lại làm thinh

Khi người ta lục lọi một thứ

Quý hơn cả đồ đạc

Quý hơn cả tự do

Đó là tâm hồn con người

Tự do

Tự do

Tự do

Tại sao tôi lại khóc

Có phải vì củ sắn nướng chiều nay

chưa kịp chín

Mà lòng đói quá cứ bâng khuâng

Hay nỗi nhớ thương bạn bè

Đã làm khổ tôi cả buổi chiều nay

Lúc đi qua vũng lội

Thấy bóng tóc mình mây trắng bay

Phải nói cho con cháu biết

Phải nói cho con cháu hay

Tự do hay là chết

Chết hay là tự do

Anh chị em ơi

Hết!