Bông Hồng Tạ Ơn

vietmessenger.com

Nguyễn Đình Toàn

234 Tác Giả & Nghệ Sĩ Việt Nam

Post by Sơn râu 28 Aug 2025

26. Lãng Nhân

Trong bài tựa viết cho cuốn  Trước Đèn của Lãng Nhân, tái bản năm 1964 tại Sài Gòn, nhà văn Vũ Bằng còn phải gọi Lãng Nhân là nhà văn lớp trước. Như thế, có thể coi Lãng Nhân Phùng Tất Đắc thuộc lớp nhà văn, nhà báo đầu tiên của chúng ta. Được biết, năm 1930, Hoàng Tích Chu từ Pháp về, đã cho ra đời tờ Đông Tây với mục đích cải cách nền báo chí Việt Nam đã quá chậm tiến. Lãng Nhân đã tham gia thực hiện tờ báo này với tư cách chủ bút. Năm đó ông mới 23 tuổi. Sau đấy, chính ông còn có lúc đứng ra làm giám đốc cho hai tờ báo viết bằng Pháp ngữ là Le Cri de Hanoi và Fléchettes.

Các tác phẩm chính của Lãng Nhân gồm có: Trước Đèn, Chuyện Vô Lý, Chơi Chữ, Giai Thoại Làng Nho, Chuyện Cà Kê … và các tập tiểu truyện danh nhân như: Khổng Tử, Tư Mã Quang, Vương An Thạch, Nguyễn Thái Học, Tôn Thất Thuyết v.v … Trước Đèn tuy là tác phẩm đầu tay nhưng phản ánh gần như đầy đủ phong cách làm việc của ông về văn chương chữ nghĩa, những ưu tư của ông về mọi vấn đề trong cuộc sống.  Cái nhan Trước Đèn của ông gợi trước tiên đến việc đọc sách. Và, về việc này, ông viết:

“Đọc sách đối với nhà nho, không phải chỉ là thú tiêu nhàn tao nhã, mà còn là một tác dụng thiêng liêng: tìm cách cảm thông với người thiên cổ.

Người thiên cổ đã để lại trong thư tịch một túi khôn uyên áo, hay một tấm lòng cảm thương, túi khôn mong giúp ích cho đời sau, tấm lòng mong bộc bạch với người sau …”.

Chúng ta đều sống trong thời gian, đã có bao nhiêu định nghĩa về thời gian và nhất là đã có bao nhiêu người tự định nghĩa cho mình và hiểu thời gian là cái gì nhỉ?

Bàn về điều này Lãng Nhân viết:

“Ai chế ra đồng hồ thực đã có công hình dung được thời gian, nhưng có ngờ chăng là đã chuốc cho người đời bao nhiêu lo lắng! Hai chiếc kim nhọn hoắt, lúc nào cũng đon đả đua nhau thái nhỏ đời ta ra làm trăm ngàn mảnh vụn. Mỗi tiếng tích tắc nghe như tiếng nhấm, gặm, thủng thẳng, lạnh lẽo, tựa hồ điềm nhiên nhắc vào tai ta rằng: đây là một giây, một phút của đời đã tách ra và rơi mất vào khoảng không vô tận”. Có những vấn đề hết sức mật thiết với mọi người, mọi thời đại, người ta đã bàn cãi rất nhiều, nhưng không dễ gì đồng ý với nhau thế nào là ý nghĩa đích thực của tình ái hay hôn nhân chẳng hạn. Sau đây là ý kiến của nhà văn Lãng Nhân, về vấn đề được nêu trên, cách nay đã hơn nửa thế kỷ, phải nhắc lại điều đó để thấy rõ những suy nghĩ [còn có thể coi là] rất hiện đại của ông:

“Ái tình là một lòng dục: đứng vào phương diện sinh lý, ái tình không ngoài sự cần dùng của nhục thể. Đã là cần dùng, thế tất phải làm cho thoả mãn. Nhưng thỏa mãn thế nào cho có vẻ mỹ quan, đấy là dấu loài người cao hơn vạn vật, cũng lại là cách làm cho ái tình nhoi lên đến cõi thơ mộng, vượt hẳn ra ngoài cái tục tằn của mọi loài?”.

Ông cũng quan niệm hôn nhân chỉ là đơn thuốc của luân lý để chữa bệnh cho xã hội, mà luân lý cũng như thầy lang đều không dám quyết đoán, không dám thẳng tay điều trị. Ông nói thẳng những sự thật nhiều khi người khác có thể cũng biết nhưng không dám nói hay chỉ nói ra một nửa. Bàn về Tự do, Bình đẳng, Bác ái, ông viết:

“Tự do, Bình đẳng, Bác ái, ba điều tốt đẹp trên thế gian. Tốt đẹp vì cả ba cùng chỉ có ở trong lý tưởng, nhờ cái ánh sáng rực rỡ của lý tưởng rọi vào, nên mới lập loè sắc hào quang. Thực ra, bác ái là yêu mình trước đã, rồi sẽ yêu đến người. Lắm kẻ yêu mình còn chưa xong, trách gì không yêu được người. Bình đẳng trong đời họa chỉ có hai lúc: lúc lọt lòng ra, lúc thác đi. Ai cũng do một nơi mà đến, ai cũng về một nơi bị gậy cân đai đất một hòn”.

Đọc Lãng Nhân, nhà phê bình Tạ Tỵ đưa ra nhận xét:

“Lãng Nhân đã phí rất nhiều hơi sức và thời gian với sách vở. Đọc cả một xe sách để chỉ lấy về phần mình vài suy nghĩ rồi từ suy nghĩ đó Lãng Nhân sửa soạn cho sự nghiệp văn chương của mình những bước đi riêng trong khung cảnh đặc biệt của ‘nước An-Nam’ đang bị ngoại bang và phong

kiến tiếp tay bóc lột, áp bức. Do đó, lời văn và tư tưởng gói ghém trong mỗi dòng, mỗi chữ đều toát ra nỗi giận hờn, muốn khóc mà không được, muốn kêu gào nào biết có ai nghe? Vì biết rõ hoàn cảnh và mục tiêu cần đạt tới như một kẻ phiếm du trong khu vườn cấm, tìm cách mở đường cho kẻ đi sau”.