Bông Hồng Tạ Ơn

vietmessenger.com

Nguyễn Đình Toàn

234 Tác Giả & Nghệ Sĩ Việt Nam

Post by Sơn râu 7 Jun 2025

22. Đức Quỳnh

Cái tên Đức Quỳnh có thể xa lạ đối với một số các bạn trẻ yêu nhạc, nhất là các bạn trẻ vừa lớn lên ở hải ngoại. Ngay cả trước 1975 một thời gian, Đức Quỳnh đã ngưng các hoạt động chính thức, nên kể cả các bạn trẻ ở trong nước, cũng ít nghe nói đến tên ông rồi. Từ chính thức ở đây, hiểu theo nghĩa những hoạt động bình thường trước công chúng của ông.

Đức Quỳnh là một trong những người có phòng trà ca nhạc đầu tiên ở Sài Gòn từ thập niên 50. Ông vừa là chủ vừa là ca sĩ chính của phòng trà. Và phòng trà của ông cũng là lò đào tạo ca sĩ. Rất nhiều ca sĩ danh tiếng của Sài Gòn một thời đã xuất thân từ lò đào tạo của ông. Đức Quỳnh đã ngưng các hoạt động này trước biến cố 75 một thời gian, có lẽ vì tuổi tác, vì sức khỏe. Dĩ nhiên sau biến cố 75 thì không phải chỉ riêng ông mà tất cả văn nghệ sĩ miền Nam đều không còn ai được nhắc nhở đến nữa, trừ trong danh sách của Sở Công An. Và điều này đồng nghĩa với tai họa.

Thành thử, rất có thể các bạn trẻ, ở cả trong lẫn ngoài nước, thỉnh thoảng nghe được một vài ca khúc của Đức Quỳnh còn sót trong các băng và đĩa nhạc cũ, được ghi âm trước 75, nhưng không biết tác giả là ai. Và tên tuổi của ông, đúng lý ra, càng ngày càng phải được biết đến nhiều hơn [hình như] lại xẩy ra chuyện ngược lại.

Trong sinh hoạt văn học nghệ thuật của chúng ta, thường xẩy ra những trường hợp lạ: có những tác phẩm nổi tiếng hơn tác giả và cũng có những tác giả nổi tiếng hơn tác phẩm, rồi lại có những trường hợp cả tác giả lẫn tác phẩm đều bị quên lãng … chỉ còn được các nhà chuyên môn ghi nhớ. Đọc Đường thi thấy có chép lại nhiều truyện, nhiều tác giả được coi là những đại học sĩ, học vị cao, nhưng cả đời chỉ làm được vài câu thơ rồi biệt tích.

Thế giới nhạc của chúng ta cũng không thiếu những tác giả chỉ viết có một bài rồi thôi, như Phạm Ngu [Nho Que Hương] Hữu Hiệp Hữu Châu [Trào Lòng] Phạm Văn Chừng [Con Chim Lạc Bạn] Tu My [Tan Tác] Lê Hoàng Long [Gợi Giấc Mơ Xưa] vv …

Đức Quỳnh không ở trong trường hợp ấy. Ông nổi tiếng từ lâu, trước 54, với các ca khúc Ba Giờ Khuya, Thoi Tơ …Ba Giờ Khuya của Đức Quỳnh cùng với Đêm Khuya Trên Đường Catinat của Trần Văn Trạch và Sài Gòn Xa Hoa của Trần Văn Nhơn là những ca khúc đầu tiên ca ngợi Sài Gòn của chúng ta. Ba Giờ Khuya của Đức Quỳnh không nói gì tới Sài Gòn, nhưng thính giả Hà Nội khi ấy biết ngay rằng đó là đêm ở một thành phố khác, không phải Hà Nội. Và chỉ sau hiệp định Genève, vào Sài Gòn, người ta mới nhận ra cái không khí nocturne của Sài Gòn tràn ngập trong bài hát.

Thoi Tơ là một bài thơ của Nguyễn Bính được Đức Quỳnh phổ nhạc. Vào thời ấy, phổ nhạc thơ là một việc còn ít người làm. Và Thoi Tơ phải được coi là một bài thơ phổ nhạc thành công, nhạc và thơ hòa hợp uyển chuyển, thoải mái. Nghe, người ta có cảm tưởng như đó là một ca khúc được viết lời vậy.

Em lo gì trời gió

Em lo gì trời mưa

Em lo gì mùa hè

Em tiếc gì mùa thu

Em cứ yêu đời di

Như lúc ta còn thơ

Cùng với thời gian bài Ba Giờ Khuya của Đức Quỳnh được phổ biến ở Hà Nội, còn một ca khúc khác nữa, cũng được ghi âm vào đĩa nhựa lớn, do Mạnh Phát trình bầy, gây nhiều xúc động trong lòng người nghe, nói về Mẹ người viết không nhớ tên, vì đĩa quá cũ, đã tróc mất cả cái nhãn tròn ghi tên bài hát, ca sĩ và tác giả, nhưng được chủ nhân của chiếc đĩa cho biết đó là một bài hát của Đức Quỳnh, còn Mạnh Phát khi ấy đang rất nổi tiếng, ai nghe cũng biết. Bài hát có những lời ca như sau (chép theo trí nhớ):

Chiều vàng trông xa khơi ngoài chân mây

Lòng ngổn ngang như vơi như đầy

Mẹ ơi thấu chăng nỗi lòng con đây giá băng

Vì đâu khiến xui con bặt tin về mẹ ơi

Xưa lúc đi lòng con đã quyết phân ly

Không hề luyến lưu bao tình thê nhi

Con ước sao làm vang danh

tiếng nam nhi Lạc Hồng …

Sau cuộc chia cắt đất nước năm 1954, ở miền Nam, gần như tất cả các tác phẩm văn học nghệ thuật tản mạn đều đã được sưu tập, và trình diễn. Riêng ca khúc này không thấy ai hát lại. Nên cho đến bây giờ cũng không biết ai thực sự là tác giả. Của Đức Quỳnh chăng?

Dù ca khúc đó có phải hay không phải của Đức Quỳnh, thì những ca khúc khác của ông cũng thừa đủ chứng minh tài năng của ông. Nhất là ca khúc sau cùng của ông người ta được nghe trước biến cố 1975 ít lâu, đó là bài Em Ơi Ngồi Xuống Đây một tình khúc hết sức ngọt ngào, thơ mộng. Ca khúc này có những lời ca, hình ảnh riêng của ông:

Em ơi ngồi xuống đây, ngồi xuống đây

Cho anh hỏi nhỏ câu này

Em có nhớ chúng mình yêu nhau

từ ngày tháng mấy

Có phải từ một sáng mùa đông

nghe gió heo may

Có phải từ một trưa mùa thu

mây giăng đầu ngõ

Có phải từ một tối mùa hè

đom đóm thi nhau bay

Cũng nên nói thêm, ca khúc này là một trong những ca khúc Sĩ Phú hát hay nhất trong đời ca sĩ của mình. Riêng giọng hát Đức Quỳnh không hay lắm. Nhưng những người đến phòng trà của ông để nghe hát lại rất thích cách trình diễn của ông. Đức Quỳnh có lối hát thoải mái, gần như không cần đến một sự cố gắng nào. Dù là một ca khúc buồn, nhưng ông luôn hát với nụ cười trên môi, người nghe vẫn cảm nhận được nỗi buồn của ca khúc qua tiếng hát của ông. Ông có thể hát một hơi dăm bẩy bài mà người nghe không có cảm tưởng bị lây sự mệt mỏi. Khi ông yêu một bài hát, ông biết cách hát để người nghe thấy được cái hay của bài hát, yêu bài hát và từ đó yêu chính tiếng hát của ông. Ông uống rượu và trong tiếng hát của ông dường có hơi men. Chất men ấy có khi nhập vào người nghe qua tiếng hát của ông.

Ba Giờ Khuya

Trời đông lạnh lẽo bốn bề

Buồn nhớ ai đêm dài

Lòng xốn xang như cùng nhịp theo

tiếng chuông

Kìa ngoài hè gió lạnh băng

Dội từng hồi lá vàng rơi

Như ngàn tiếng buồn trong đêm vắng

Tiếng dế khóc dường oán thương

Trong đêm mờ bóng chim bay ngang

Từng lứa đang tìm nơi tổ ấm

Nhìn mây mây bay

Nhìn sương sương rơi

Lòng em như tơ vò trăm mối

Chàng ơi hay mỗi đêm

Em nghe tiếng chuông đằng xa lắng ngân