Tạp Bút Năm Quý Dậu 1993

vietmessenger.com

Vương Hồng Sển

(viết ngày 27 th.10-1993. 13 th.9 Quí Dậu)

Post by Sơn râu 11 Jul 2024

Photo edit by Sơn râu

Phần 20

Ngày Giỗ Tổ Đã Qua, Nhớ, Tiếc Và Thương Muộn Hai Nữ Nghệ Nhân Xấu Số

Kính gởi Nguyễn Ngọc Linh

Phó tổng biên tập báo Sân Khấu,

5B Võ Văn Tần, TP. HCM

(để tùy nghi đăng nếu được nơi số Xuân 1994 càng quí.

Thân và xin đa tạ. Sển)

Ngày giỗ Tổ năm Quí Dậu đã qua và tiếc không được dự, muốn dự cũng thật khó, vì diễn hai chỗ, lại bữa nay chỉ còn quen biết và thân có ba người, một bà Bảy ¹ (bà P.H), tôi kính trọng, một Thành Tôn và một Đinh Bằng Phi, còn lại số ngàn, đều xinh đều hay, thân già quá mùa, đến cúng thì đã qua ngày, Tổ dự nơi nao?

1) Nay nhớ một người xuân sắc đang thời, nhưng tại sao quá xấu số? Thanh Nga.

Sơ khởi, tôi đụng đầu một luật sư người Bắc, trẻ trung, gặp nơi tòa soạn báo Bách Khoa đường Nguyễn Đình Chiểu, ông bắt tay, nói tiếng Pháp:

– Nous sommes cousin.

Tôi cự nự, đáp gọn:

– Depuis quand? (Từ lúc nào?)

Luật sư nói gọn:

-Thì ông có bà Năm Sa Đéc, tôi có Thanh Nga, cả hai đào hát thì ông và tôi, cột chèo, lái trước lái sau, anh em không thúc-bá thì cô-cửu, được lắm chứ!

Tôi vội bắt tay, gọn lại:

– D’accord: Xin đồng ý. Rờ bủa-xua, Re bonjour lần nữa.

Rồi một phen là giỗ Tổ năm 1969, một phen khác nữa, vào dịp mừng gánh Thanh Minh-Thanh Nga, được bà Thơ ký giấy mời và được Thanh Nga gọi Papa ngọt xớt và được tặng cuốn sổ Kỷ niệm mười lăm năm “sống mạnh”, cuốn sổ nầy tôi cho là “vô giá, có một không hai” vì có mang chữ ký đủ mặt khách dự, nhưng than ôi, nay chữ ký còn đó mà người ký như sao rụng trên nền trời buổi bình minh còn lại không mấy ngoe, và chỉ thẹn cho mình sống dai làm chi với cái tài “giỏi ăn cơm chực”… Rồi một phen khác nữa là ngày anh em lương hữu, thỉnh lời anh Khai Trí, đi chúc Thọ dịp Tết cho Nguyễn Thành Châu và vì khách dự đến chưa đủ mặt nên tạm cùng nhau lấy nhà của Phạm Duy dừng chơn, anh em có mặt yêu cầu Thanh Nga cho nghe giọng oanh vàng, T.N. làm nũng, than không thuộc và bắt chồng chạy về nhà lấy cuốn sổ tay,… nhưng kể đến đây cũng khá vừa, đủ thấy tuy tuổi già nhưng trí nhỡ có thừa… Bỗng một buổi sáng sớm có tin đến nhà: cô Thanh Nga đi hát, bận trở về nhà đã bị một thất phu thiếu giáo hóa bắn tử thương, chở đến nhà thương cứu cấp không kịp lẹ và có lẽ đã không tiếp máu kịp thời, sáng hôm sau tin dữ đế n nhà, Năm Sa Đéc đi xe xích-lô đến nơi chia buồn cùng bà Thơ, chuyến về nhà, tôi còn nhớ mấy câu gọn-lỏn:

– Tội nghiệp và thảm thương quá: nó nằm phê phê như ngủ, mặt chưa rửa, phấn son đẹp tươi như tiên nga, áo quần chưa thay… nếu cứu tiếp kịp thì… thật là đáng tiếc và tội nghiệp!

Mấy lời cục mịch của Năm Sa Đéc mà tôi cho là thành thật, tự đáy lòng, đã cùng đứng chung với nhau hôm nào trên sân khấu, cần gì lựa chọn và xếp đặt?

Trưa hôm đám tang đưa đến nhà hội của nghệ sĩ đặt tại đường Trương Minh GIảng cũ (nay là đường Lê Văn Sỹ), tôi có việc gấp vô nhà anh bạn thân Lê Ngọc Trụ, bận đi xe lam từ bến Dương Công Trừng chạy hướng về Gia Định (Bà Chiểu), xe đến ngã Tư thì kẹt đường, thiên hạ, người hiếu kỳ cùng với kẻ chơn thành đưa đám, chật nghẹt như nêm, lúc ấy binh Giải phóng vào đây chưa lâu, lòng dân xao xuyến chưa biết muốn gì, trật tự không giữ xuể, xe ngừng bánh gần đôi giờ mới bắt đầu nối tiếp chạy và về vừa tới cầu Đakao thì có một nữ bộ hành xin xuống. Lúc ngồi trên xe, tôi có nghe lóng cô nầy phê bình, tôi nghe ba tiếng “…Chỉ quá chời” tôi phân vân không nhịn được và xin cô dừng lại cắt nghĩa cho nghe hai chữ “quá chời…”, cô nầy ngồi bệt xuống sàn xe, hối hả nói: “Thôi bác ơi, xin để cho tôi xuống cho kịp xe chạy, … chị Thanh Nga một tuổi với tôi, ông Úy chỉ cũng bắt, ông Tá chỉ cũng nuốt, ông Tướng chỉ cũng không chừa, chỉ lấy chồng luộc sạp, không chừa mặt nào, tôi nói “quá chời” hiểu là “quá Trời”, chào bác xin cho tôi xuống, không khéo tôi tưới ướt sàn xe bây giờ!”

Lại một câu nói trổng, không xúc phạm vong linh người đã mất đâu, và tôi đã hiểu nghĩa Thanh Nga như xiết bao hồng nhan bạc phận khác, không khác bông tươi hoa đẹp làm mồi cho quân tướng sai giữ nhà giữ nước mà chỉ biết ăn cắp của công lấy tiền nuôi gái, đứa làm bến cảng Nhà Rồng, lấy tiền thuế bỏ túi cho em, đứa khác trộm xi măng rồi cho tàu xà lan chìm, đứa lấy sắt đúc nhà để nay nhà về tay khác ở, và nay tôi rõ ra rồi, trời hỡi trời, trăm ban vạn sự chỉ có ông là gánh nổi, khá khen ông mạnh chở, và xin chở giùm chúng tôi buổi nầy, làm giàu mau là làm giàu quá trời, ngủ quá trời là ngủ không bao giờ thức, mau quá trời, dữ quá trời, và tóm lại ngu như tôi có quá trời hay không, hèn chi thuở trước Tôn Thọ Tường làm thơ tự thuật ông cũng viết hai câu chót vĩ thân mình như thân Kiều: “Chẳng trách chi Kiều, trách Hóa-công”, mà thiệt mà, trách Kiều ắt có người bênh, chỉ trách Hóa-công, và Hóa-công, tức ông Trời, một lần nữa, “Trời hỡi trời, xin Trời cứu khổ cho chúng tôi với!”

Tôi cà-kê vì tôi chỉ biết lượt-bượt đã quen, và một lần nữa, nếu có mấy lời xúc phạm danh tiếng Thanh Nga, tôi không ý xấu và chỉ muốn nhấn mạnh người nhà binh Mỹ-Ngụy không làm tròn phận sự, để khó để nghèo cho chúng tôi.

2) Một nữ tài hoa khác, nay nhắc lại đây mà ứa nước mắt, người có biết cho tôi đây chăng? Tôi đã viết nhiều trong tập Hồi ký 50 năm mê hát, (Nhà Phạm Quang Khải xuất bản năm 1968), Giải phóng vô năm 1975, sách bán không chạy, đem đón các rạp Sài Gòn Bà Chiểu,rao giá một đồng (1$00) sách không người mua, để chật nhà, sợ mối gặm, tôi phải cho phải ép chúng bạn lấy bớt nay không còn một cuốn sách rách để tặng anh em, và tôi xin trích vài đoạn về nường, hồn có linh xin chứng!

Nường hay nàng, có học trường Áo Tím (nữ trung học Gia Long), học chưa thành tài đã bị đuổi học, cha mẹ từ bỏ, nàng lãng mạn thả cầm-thơ, cậy sắc cậy tài, đã có lúc nổi danh một thời, đóng vai chánh trong tuồng “Tối độc phụ nhơn tâm” do giáo viên Phạm Công Bình, (ông Bình nầy lúc thi đậu bằng thành-chung, có một nữ con nhà giàu hứa kết hôn rồi phụ tình, ông Bình ra Hà Nội học ba năm trường Cao đẳng Sư phạm, thi đậu về làm giáo sư dạy môn Pháp văn nơi trường Trung học Chasseloup-Laubat), nhớ lại chuyện cũ, viết tuồng cho học trò trường Huỳnh Công Phát ở Cầu Muối học tập để diễn dịp bãi trường, nàng được mời thủ vai đào chánh, rồi bèo nước nàng chuyền qua tay nhiều học sanh Trung học thuở ấy, nhưng người nàng quen, họ Mã và Thúc Sanh thì nhiều và nàng không gặp một ông Từ Hải nào, một anh sau làm thơ ký tư cho ông Thơ, phó tổng thống của ông Diệm rồi cũng phang tay, lúc tôi còn độc thân, lối năm 1926, nói ra đây không có ý khoe, tôi có làm gan hỏi nàng có ưng làm bạn kết tóc, nhưng nào quá cao thượng, thú thật: “Em đã không còn xứng đáng và em không muốn làm hư đời cho một người như anh!”. Nhưng than ôi! Nếu em còn em sẽ thấy anh đây vẫn Hư và Hư thật quá nhiều,… còn em, em không muốn làm cho đây hư để em nay là gái không chồng, xác nằm nơi đâu, và vẫn nằm trong đất lạnh! Tỷ tê làm gì cho chán mắt người đọc. Và xin tóm tắt đời nàng:

Một hôm nơi căn phố nhỏ trong kẹt xóm trệt sau Nhà thương Cứu cấp đường Bonard (nay là đường Lê Lợi), lúc ấy tôi ở trọ ăn cơm tháng nhà anh bạn chí thân, đồng hương Nguyễn Văn Công, bút toán hãng Denis Frères, tôi muốn khoe biết làm thơ luật Đường, tôi chìa tập thơ ruột có bài tứ tuyệt:

“Nguyệt khuyết rồi ra có thuở tròn,

“Giang hộ cốt cách cách phận con con,

“Vương hầu mặc kẻ say mùi tục,

“Hồng tía trăm hoa chuộng sắc son.

(V.H.S)

Xin cạn kẽ đôi điều, bốn chữ đầu là tên địa danh tỉnh nhau rún, Sốc Trăng, vua Minh Mạng chê là nửa nạc nửa mỡ (ngày nay ở đây lại viết Sóc không chấm có dấu mũ, tiện đây xin hỏi “đã là ngày sóc, vì sao có trăng?” nên vua đổi làm “sông trăng” (nguyệt giang), còn Vương Hồng, vốn là tên của một đứa đểu cáng muốn làm tàng, nàng khôn cần suy nghĩ, chụp cây viết trên bàn, họa tức khắc:

“Nguyệt áng mây che ẩn bóng hình,

“Giang hồ đau đớn lúc linh đinh,

“Vương sâu xiết kể lòng ta thán,

“Hồng phấn phiêu lưu ngán nỗi tình!

(T.Q.A)

Rõ là khẩu khí của một người sẽ chịu nhiều u ẩn sau nầy, hay hơn của tôi nhiều và chớ chi bớt giọng đoạn trường họa may sống được đến bây giờ và cũng xấp xỉ tuổi nữ nghệ sĩ nhân dân Bảy P.H.

Nhưng bọn cạo giấy làm mọi cho tây bỏ qua một bên, cô nàng có một người tình, thơ Đường, thơ Hán thơ Nôm đều bóng mướt tình tứ, tôi xin chép lại đây làm dấu tích:

“Nhứt điểm tàn đăng, nhứt phiếm tình,

“Cô phòng đối ảnh bạn thâm canh;

“Phù trầm lân tự chung kình hưởng,

“Ai oán đông tường độc điểu thinh.

“Nguyệt chiếu mãn song vân tán loạn,

“Nhơn sầu bán chẩm lệ lưu thanh.

“Tâm tư vô hạng tùy nhơn thức,

“Dạ “Vĩnh” bồi hồi ức Quế Anh.

Câu 8, chữ thứ 2 có dấu ” “, và tiếp theo tác giả nguồn hứng dồi dào tự dịch ra nôm, thơ sắc sảo ngọt lịm như mật ong đường phổi:

“Một bóng đèn khuya một tấm tình,

“Ngồi than với bóng suốt năm canh.

“Bên chùa vắng tiếng chuông kình động,

“Ngoài cửa kêu sầu giọng điểu oanh.

“Trăng giọi đầy sân mây kéo gượng,

“Người buồn nửa gối lụy tròng đoanh;

“Nỗi niềm biết kể cùng ai nhỉ,

“Ngơ ngẩn canh dài vắng Quế Anh!

Hai chữ “đa tình” là ngón đặc sắc của một Chu Mệnh Trinh, và hai chữ “ngơ ngẩn” nơi bài nôm trên đã làm cho ông Vĩnh Miền Nam, tứ thơ chưa cạn, làm thêm hai bài nữa để nhớ Sáu Ênh (Quế Anh):

Đề tài. “Kìa lau ngọn gió thổi hiu, Biết đâu mưa sớm nắng chiều là đâu?”

Thơ rằng. 

Bài 1:

“Hẹn gió thề trăng bẻ chữ đồng,

“Một ngờ, hai giận, bốn ba trông!

“Mấy năm tình tự dồn dài-dặc,

“Nửa gánh tương-tư quảy nặng gồng!

“Thương cũng ơn lòng, thôi cũng đội,

“Oan thì chịu tiếng, miếng thì không.

“Mưa du giọt lệ tràn lai láng,

“Biển lấp sầu un, núi chập chồng!

Bài 2:

“Nhứt dạ tri tình, hỡi Quế Anh,

“Bỗng lòng ái truất lảng không đành.

“Xót phần bồ liễu phần nên bạc,

“Tủi kiếp phù hoa kiếp rất mành.

“Tài sắc mà chi trời ghét bỏ,

Photo edit by Sơn râu

“Gió trăng cho phải nhụy tan tành.

“Trăm năm sạch ắt là xương trắng

“E nỗi không người phát cỏ xanh!

Nay tôi làm thầy mù, bói muộn, làm trai muốn hát bài “tẩu mã” đã mở hơi rõ ràng, “e nỗi không người phát cỏ xanh”, nhưng người nữ đa tình, ỷ tài ỷ tận, đến khi mưa sớm nắng chiều, thì trở tay không kịp…

Tôi chép thêm lại đây ba bài luật Đường của người thừa tài mà mỏng mạng, và nếu như tin nghe có thật, thì nàng vè sau, bịnh hoạn, thuốc thang thiếu hụt, không người tế độ đúng lúc, nàng đã bỏ mình theo một gánh hát nhỏ vô danh và đã bỏ thây nơi đất khách miền Trung, núm mồ nếu còn cũng đã san bằng dưới chưn trâu bò vô tri. Tôi mạn phép chép thêm để điếu hai người, câu sáo: “Mỹ nhân tự cổ như danh tướng, bất hứa nhân gian kiến bạch đầu”. Và dưới đâu là ba bài của Trần Quế Anh, còn lại:

Tự thán

“Một bóng đèn khuya khắc lụng vơi

“Tàn canh say tỉnh giận thay đời;

“Bụi hồng lắm lúc cơn mưa nắng,

“Má phấn nhiều phen chịu lấp vùi;

“Cầm sắt những ngờ xuôi lá thắm,

“Tang thương âu hẳn phận bèo trôi;

“Nào người chung đội trong trời đất,

“Gang tấc nầy xin nhắn một lời.

(10 août 27, Trần Quế Anh)

Dưới bài “Tự thán” nầy rõ ràng là nàng đã xưng tên và ký “Trần Quế Anh 10 août 27”. Bài số 2 dưới đây viết trên một mảnh giấy nhỏ 7 x 8 cm, không đề và đọc:

“Thơ thẩn vào ra cũng một mình,

“Mơ màng nét ngọc vẽ trăng thinh,

“Lầu son lén lút chong dầu đợi,

“Gác tía đòi cơn ngóng mặt nhìn;

“Nhớ thuở chia vui lời hải thệ,

“Tưởng hồi vầy cuộc khúc sơn minh;

“Hờn duyên tủi phận năm canh lụng

“Nhán hỏi kìa ai có thấu tình?

Bài số 3 khóa sổ.

“Đen bạc xưa nay cái thế tình,

“Nghĩ càng ngán ngẩm một đời mình;

“Tài hoa chưa có người vun bén,

“Bạc mạng đành không kẻ giữ gìn;

“Chín suối đã cam phai tuyết giá,

“Trên mồ còn lạnh đám rêu xanh;

“Trăm năm đâu rõ tình ngang trái,

“Rõ đấng hồng nhan vắng tể khanh!

Đúng là thơ tuyệt mạng, đúng là bài “tuyệt bút”.

Lời viết thêm mà tôi cho là thừa: Có người cho tôi biết ông giỏi vừa Hán vừa Nôm là bác sĩ họ lâm tên Vĩnh, không làm trong bộ y tế và chuyên trị bịnh cho phu cạo mủ cao su một đồn điền Pháp vùng Biên Hòa Đồng Nai, mối tình khá lâu, nhưng “chị cả hay ghen” và ông cũng không muốn “chơi đèn hai tim” và câu “mỹ nhân tự cổ…” kết thúc bài nầy cũng vừa. S.

Ngoài Bắc, thơ để đời như bài T.T.Kh. vẫn có, trong Nam người trong giới cầm ca, xuân sắc trên báo Sân Khấu vẫn nhiều, tôi chưa thấy như Quế Anh,… một người nữa tên Chín Ênh, Ngọc Anh, sắc không thua cô Ba Trà, nhưng vì thiếu đồ bắt kế nên đành mai một.

——————————–

1	Bà Phùng Há (bt)