Đường phía Bắc

Lê Đại Lãng

Post by Sơn râu 9 May 2024

Phần 12
Một tiếng “bịch” rồi “ối” la lên phía khoảng sân hẹp trước buồng. Con nít ríu rít chạy ra, người lớn ùn ùn nhào nháo. Gã quản trại Phòng Vệ Nhân Dân sắp sửa đá tiếp một quả vào mạng sườn của anh lạp-xạp liền ngưng bộ khi thấy bà con rần rần túa ra coi. Gã nạt:
– Vào hết trong buồng!
Gã rút chân về nhưng không phải để ngưng trò đánh đấm. Bất thình lình trong khi anh lạp-xạp đang dúi dúi cái đầu núp sau cán chổi, gã Phòng Vệ Nhân Dân trở người đánh cú “rờ-ve” chát ngay mặt anh lạp-xạp. Con nít rú lên:
– Ồ…ồ…!
Thịnh kéo tay Hải đang đứng coi, bàn:
– Chả có nghề, tớ cá với ông.
Hải nóng:
– Nghề mẹ gì, tại thằng kia không dám đánh trả.
Gã Phòng Vệ đánh trúng cú nữa, xí xố nói, cử chỉ hung dữ. Đám con nít reo hò chọc:
– Phòng Vệ Nhân Dân đánh nhân dân, Phòng Vệ Nhân Dân đánh nhân dân. Hí hí hí!
Gã Phòng Vệ giơ tay dọa đám con nít. Chúng thụt cổ, le lưỡi làm bộ sợ hãi. Gã vừa quay gót, chúng lại la đồng loạt:
– A Xòe, A Xòe, A Xòe ăn mười cục cứt.
Anh lạp-xạp vừa tức vừa xấu hổ, cũng bật cười. Anh ta ngước cái mặt đỏ lên, phân trần:
– Tôi chỉ lượm cái tàn thuốc dưới rãnh.
Đối với dân nghiện ngập thì nhựa thuốc lá còn mê ly rùng rợn hơn ngủ với đào chớp bóng. Hải đã thấy một anh lạp-xạp triển khai chức năng làm sạch của mình qua việc bắt “dế nhủi”. Anh ta đứng canh me ở đường rãnh thoát nước ở chỗ văn phòng trại. Ô kìa! Một tàn thuốc lấp lửng chảy ra. Đến một ngã ba, cái tàn thuốc nhập vào dòng thác cách mạng thứ hai từ hố xí chảy xuống. Để biểu diễn tình đồng rận keo sơn, cái tàn thuốc tán ngay vào một cục phân người đang lững thững trôi bồng bềnh. Anh lạp-xạp, tư duy kiểu tiểu tư sản hữu khuynh, dùng cái xẻng chận ngay cái tàn thuốc một cách chuyên nghiệp trong khi cái xẻng không đụng cục phân một ly. Anh ta nhìn trước nhìn sau tránh đôi mắt của bọn xét lại Phòng Vệ Nhân Dân, rồi nhanh như Mig 23 cúi xuống vớt cái tàn dư phản động cho vào tấm khăn tay cáu bẩn. Sau giờ công tác, anh ta tranh thủ phơi cái tàn thuốc, lật qua lật lại cho chóng khô. Thế là có một cữ rất phê. Với cái tinh thần triệt để khai thác tư liệu tiêu thụ có sẵn, anh lạp xạp cất kỹ cái bình thuốc lào vừa hút vì “nước đã thấm chất nicotin mà lị”. Lấy một cọng vải từ cái khăn gói tàn thuốc, anh ta nhúng vào bình nước chỉ hơi đen đen, lại phơi cọng vải cho khô trước khi tiêm cọng vải vào ống, bật lửa kéo một cữ nữa, xong, anh ta cất kỹ cái bình không thì có kẻ cứ xin đi “rửa hộ”. Anh ta giải thích:
– Nó rửa cái gì, cứ cho nước sạch vào thì mất cả mùi. Hút nhạt thếch chẳng ra cái thể thống nào cả.
Mà phải đâu chỉ có anh lạp xạp. Từ thượng tầng trí thức đến hạ tầng cơ sở đều đổ đốn ra một chất nhựa rất phê ấy. Cả Hải, bữa nào không kéo nhờ được một cữ, cữ cuối, có khi hút cả tàn vào miệng là người cứ ngơ ngơ ngẩn ngẩn, lên lớp giảng bài mà như kẻ mộng du.
Mỗi lần Bổng vào là Hải lại nhận được một bữa thuốc. Ngoài cái đó ra Bổng còn làm công tác gửi thư. Cũng như phần lớn bà con khác, trong tập vở giáo án Hải luôn kẹp một lá thư viết sẵn. Chàng ngượng ngùng bảo Bổng “dán hộ” tem, có khi những lá thư không dán tem lên tới hàng chục nhưng Bổng cứ nhận.

Google images

. Hải biết là Bổng gửi giúp vì chàng nhận thư hồi âm của mẹ. Nét chữ run rẩy rất khó đọc của cụ làm Hải bật khóc. Cụ cứ ngỡ như thư Hải viết là mọi người đã tới Hồng Kông vô sự. Cụ viết: “Nhà ta quả còn phúc ấm, chẳng chóng thì chầy con của mẹ cũng thành Việt kiều”. Hải khổ sở vì sự hy vọng của mẹ. Chàng nhớ con nhớ vợ rạc cả người. Có hôm đang dạy lũ trẻ tập hát, Hải muốn chừng bỏ dở buổi dạy khi nom một đứa giống bé Ngọc không chừng. Đồng nghiệp đều có nỗi khổ tâm riêng nên chẳng ai buồn nghe tâm sự kẻ khác. Giữa mấy ngàn người xào xạc náo nhiệt, nỗi cô đơn đè nặng Hải như núi.
Nhưng dường như trời không khe khắt với riêng ai cả. Một hôm Bổng triển khai thêm một lớp cho khối mẫu giáo. Ông ta tuyển thêm giáo viên, nhờ Hải giới thiệu một người, Hải nói:
– Có cô Hà đang học giáo viên ở Hà Nội. Tuy chưa có kinh nghiệm nhưng nhiệt tình công tác lắm.
Lạ lùng là Bổng nhất trí ngay với đề nghị. Hà được Hải báo tin, cười nắc nẻ:
– Em không làm tốt là anh chịu cả nhé.
– Ừ, anh chịu.
Nhưng Hải không “chịu” vì Hà giảng dạy không được tốt. Chàng phải chịu những xầm xì bất mãn của đồng nghiệp vì tình thân của chàng và Hà đã không che mắt ai được nữa. Có người độc miệng bảo:
– Con bé ấy mới nứt mắt mà đã đứng trong hàng ngũ giáo viên. Cái ông Hải mê gái ấy, không có tươi mát thì rũ cả ra.
Hải tảng lờ như không. Chàng thấy mình được đền bù mỗi lần trông Hà đùa giỡn với lũ trẻ trong lớp. Nhưng Hà chỉ vui lúc ấy. Tan giờ, nàng tìm Hải bảo:
– Người ta nói em có gì với anh đấy.
– Kệ.
– Em không chịu đâu.
Hà vùng vằng, Hải mỉm cười:
– Em không chịu là không chịu người ta nói hay không chịu anh?
Hà chúm môi nói:
– Cả hai.
Hải nhìn khuôn mặt trắng hồng của Hà mà thốt nhiên rùng mình. Chàng hình dung nếu Hà đi một mình ở trại Chi Ma Wan thì làm sao giữ thân cho được. Ngay cả vợ Phú kèn có chồng bên cạnh mà còn bị làm nhục như thế. Trong một lá thư khác Phú kèn nói gã đã rút đơn xin hồi hương sau khi Lê Khắc trốn trại. Gã nói sẽ quyết tử ở lại đối đầu với Cục Di Dân. Cuối thơ gã chúc Hải bớt cô đơn và phấn đấu công tác tốt. Hải nhắc lại lá thơ của Phú kèn mà chàng đưa cho Hà đọc hôm trước, nói:
– Em không chịu cả hai thì Phú kèn nó chúc trật rồi.
– Thì mặc kệ anh ấy.
Vài ánh mắt soi mói ngoài cửa. Hải nghĩ thầm, thậm chí người mình với nhau mà còn khó cảm thông, nữa là người nước ngoài. Chàng gấp vở, chờ Hà ra cửa mới đi theo. Tiếng ô tô ngoài đường vọng lên ròn rã. Trại Argyle nằm sát bên một con đường lớn ở Cửu Long, chỉ khuất sau vài cây lớn. Khúc đường dẫn về phía trại khá thưa nên người ngoài khó lòng biết họ đang đi ngang một trại giam nạn dân. Cuối năm 1988, thuyền nhân vẫn tiếp tục đến Hồng Kông bất chấp thời tiết cực kỳ xấu và lòng hiếu khách tồi tệ của dân bản xứ. Con số bao nhiêu người bỏ mình trên biển không ai biết nhưng số người đến thì xuất hiện đều đều trên tờ nhật báo Anh ngữ lớn nhất ở Hồng Kông, tờ South China Morning Post. Ngày 1 tháng 12, tờ báo đăng hình một thanh niên đầu tiên được ra tự do. Người này đến trước ngày bắt đầu thanh lọc, đang ở trại tỵ nạn Pillar Point, hay còn gọi là Trại 46. Các trại được xếp là tỵ nạn đã mở cửa, người tỵ nạn tự do ra ngoài tìm việc làm.

Google images

Dân chúng liền bày tỏ sự bất mãn vì cùng với tệ nạn xã hội – một điều không tránh được – họ cho là khối người đến trước ngày dứt điểm đang giành giựt công ăn việc làm của người bản xứ. Song song với việc mở cửa các trại tỵ nạn, chính quyền bắt đầu dựng thêm các trại giam. Những phương án đề xuất tìm địa điểm dựng trại đều gặp sự chống đối của dân chúng. Hai vấn nạn hàng đầu của Hồng Kông đã rõ rệt: năm 1997 (Hồng Kồng bị trả về thuộc địa) và nạn dân. Giữa tình thế sôi bỏng của một xã hội phú túc và hỗn loạn như thế, trại Argyle được lệnh dời trại qua trại mới, trại giam Đầu Bạc (Whitehead). Lúc đó là đầu năm 1989, Hải chuyển trại chuyến này.
Hải có thể nghe tiếng sóng biển thật khẽ trong những đêm khuya vắng. Tiếng động khe khẽ nhẹ nhàng ấy vỗ về tâm tư Hải, hình ảnh ngôi nhà ba gian và một cái dãi nước lờ đờ đục sau hè, những ngày Hải vừa chập chững lớn, chạy loanh quanh sân sau, nhìn nắng chiều chiếu một nửa thân cây chuối và nghe tiếng gà gáy xa xăm u uẩn. Hình ảnh ấy ăn sâu trong tâm khảm, khi khôn lớn đi lang bạt giang hồ, Hải ôm đàn hát thầm, nước mắt ứa lặng lẽ mỗi lần hát “Ngày trở về” của Phạm Duy.
Ngày trở về
Anh bước lê
Trên quãng đường đê đến bến lũy tre
Nắng vàng hoe
Vườn rau trước hè chờ đón người về
Mẹ lần mò
Ra trước ao
Nắm áo người xưa ngỡ trong giấc mơ
Tiếc rằng ta
Đôi mắt đã lòa vì quá đợi chờ…
Hải lui về một hình ảnh có sẵn. Chàng hình dung người mẹ quơ tay lần mò ra ao, thân hình mẹ run rẩy. Chàng khóc vì bài hát bao lần, những khi ngồi một mình, những khi chiều tà hoang vắng, những đêm buồn gió rít ngoài cửa, hay ngay cả những đêm giao thừa nghe đì đùng pháo nổ xa xôi. Hải nghĩ cả cuộc đời nghệ sỹ của chàng cũng sẽ không bao giờ làm được một lời ca tài hoa như vậy. Chàng biết sẽ chẳng bao giờ có một ca khúc làm chàng xúc động với những hình ảnh tràn ngập như thế, như mọi hình tượng ấy đã dàn dựng sẵn trong hồn.
Chàng cho rằng một nghệ phẩm thành công không phải chỉ vì nó dựng lên được hình tượng trong lòng người, mà thực ra nhờ nó khơi được một cảnh sắc có sẵn, một âm thanh ngự đâu đó trong lòng tha nhân. Khi hình và thanh trú nơi người được khuấy lên do tác động của tác phẩm, người nghệ sỹ đã thành công, thành công không phải vì hắn đã truyền được bản chất rất riêng của hắn qua những kết cấu hữu cơ, mà vì đã đánh thức được nhiều (hay chỉ một) hình tượng trong lòng người thưởng lãm, đã từ lâu ấp ủ, đã bao ngày yêu dấu, hay thậm chí đã quên mất rồi vì những phồn âm tạp cảnh giăng bít ngõ đời.
Hải nghe tiếng sóng thật khẽ. Mẹ chàng sẽ níu áo con trong một chiều tà nào đó, có nắng vàng rơi trên bụi chuối sau hè. Chàng nghĩ Phạm Duy đã làm tuyệt vời lời ca vì thể hiện được hình ảnh đẹp nhất của người mẹ là sự lặng lẽ, lặng lẽ cực kỳ mà cũng sinh động cực kỳ. Chỉ “nắm áo” và “lần mò”, mẹ không nói lời nào cả. Nhưng thế, đã đưa cái động của mẹ hòa vào nỗi hàn tĩnh mịch của chiều vàng hiu hắt nắng.
Thơ đạp nhẹ vào chân Hải, ú ớ cơn mê. Chàng và Thơ nằm trên tầng thứ ba. Có một khoảng không quý báu từ giường gỗ lên trần nhà. Hai tầng dưới cao chỉ vừa đủ cho người lớn ngồi. Hải phải tấn mấy cái thùng giấy đựng mì gói nơi mép phòng vì sợ Thơ mê ngủ lăn xuống đất như hôm có thằng bé rớt từ tầng ba xuống vỡ óc. Thơ lại ú ớ: “Bà…bà…bà cho cháu cái đó đi”. Chàng nghiêng mặt nhìn thằng bé. Nước dãi đọng một bên má nó ướt nhẹp.

Google images

Khuôn mặt nó như quắt lại sau tiếng mớ. Thình lình, nó hét lên lanh lảnh, cái mồm xéo xệch gọi: “Bố…bố”. Hải thảng thốt khi thấy đôi mắt nhắm nghiền của nó ươn ướt nước. Bên ngoài, trời he hé sáng.
Có tiếng kêu ơi ới từ hàng rào phân trại B. Tiếng trả lời oang oang bên phân trại Hải. Hai trại chỉ cách nhau cái hàng rào lưới, sáng sớm nào cũng có tiếng gọi ơi ới như thế. Người bên này vừa đánh răng ở vòi nước sát hàng rào vừa trao đổi. Người kia bảo:
– Mày tranh thủ qua bên này chút đi.
Bên này:
– Qua sao được.
Bên kia:
– Hôm nay anh Bổng vào đấy. Nhờ anh ấy dẫn qua.
Bên này:
– A Xòe khó lắm.
Bên kia:
– Tao biết mà. Thì cứ canh lúc nào “cú lường” đổi ca hẳn qua. Tao nhờ anh Bổng xin mày qua tham quan trường học.
Gần tới trưa Bổng vào. Hải thấy Bổng trình giấy ở cổng, đeo ba lô lầm lũi bước. Ông ta đi với một cô gái nhỏ nhắn, vừa đi vừa vẫy tay chào mấy người quen đứng dán mắt vào hàng rào. Có chị giáo viên hồ hởi hỏi vọng ra:
– Anh Bổng vào đấy à.
– Vâng.
– Thế có mua lạp xưởng hộ em không đấy.
– Có đây. Cô kêu hộ giáo viên tập trung ở lớp nhé.
Dù đã dặn kêu hộ, Bổng cũng lên văn phòng trại gọi loa. Cô gái đi theo Bổng đeo ba lô, tóc ngắn, trên khuôn mặt bầu bĩnh thoáng vẻ e dè khi những người trong trại vây lấy cô trong lúc Bổng tạt qua buồng hiệu trưởng Thịnh kêu đi họp. Hải tò mò đứng ngoài đám đông, quan sát cô gái lạ.
– Thế chị vào đây công tác đấy à? Đám đông lao nhao hỏi.
– Vâng.
– Làm ở trại chúng em đấy phải không?
– Vâng, tôi làm ở trại này.
– Thích nhỉ.
Mấy đứa bé thấy cô gái hiền lành, bạo dạn níu tay. Cô mỉm cười vỗ vỗ đầu mấy đứa trẻ. Vài người bàn nhỏ:
– Trông bình dị nhỉ.
– Xùy, người ta ở nước ngoài về.
– Ai chả biết thế
– Nầy chị ấy ơi, chị là người Bắc hay Nam đấy?
Cô gái lộ vẻ không vui. Cô ngần ngừ nói:
– Tôi cũng là người Việt Nam như các anh các chị mà.
Một gã giáo viên sồn sồn vồ vập:
– Tui nghe giọng chị biết người miền Nam mà. Chà, rứa là người mình cả. Quí rứa hè.
Gã vừa phát biểu là giáo viên Anh ngữ. Gã có vẻ tự tin nói tiếp:
– Tui tên Lào
– Anh là giáo viên à?

Google images

Lào hiu hiu nói lớn:
– Tui dạy tiếng Anh
Cô gái mỉm cười. Đám đông giãn ra khi thấy Bổng. Bổng gọi:
– Đi vào đây Phương ơi
Chờ giáo viên lục tục kéo tới, Bổng lẩm nhẩm rồi hỏi:
– Còn thiếu ai nữa?
Thịnh đáp:
– Báo cáo anh, còn thiếu cô Thi phụ trách khối mẫu giáo.
Bổng nhăn mặt khó chịu:
– Lúc nào cũng trễ, ở ngay trong trại mà.
– Cô ấy có con mọn
Bổng ừ hử:
– Thôi được, giới thiệu với các anh chị đây là cô Phương, giáo viên từ Tân Tây Lan về làm việc tại trại ta.
Tiếng ồ lên:
– Thế anh Bổng bỏ chúng em đấy à.
Bổng pha trò:
– Tôi đâu bỏ các chị nổi. Cô Phương sẽ điều hợp và giúp đỡ các anh chị ở trại A. Tôi sẽ coi ở trại B. Có điều gì cần giải quyết, từ nay các anh chị cứ báo cáo lên cô Phương.
Bổng cho biết trại sẽ dành hai dãy buồng làm lớp học, tạm dùng niệm Phật đường làm hai lớp mẫu giáo. Bổng ra hạn tuổi cho học sinh tiểu học. Thịnh giơ tay phát biểu:
– Tôi nhất trí về đề nghị của anh. Tuy nhiên, vì tình hình thực tế không cho phép, số tuổi anh quy định cho khối tiểu học không phản ánh được trình độ khả năng của bản thân nhiều em.
Bổng cau mày, mắt lỏ ra:
– Anh Thịnh muốn nói gì?
– Ý tôi là do tình hình khó khăn ở nước ta nên nhiều em đã lớn vẫn chỉ mới học đến lớp một.
Bổng đáp:
– Con số ấy chắc không nhiều. Các anh chị biết em nào như thế thì cứ bố trí cho thích hợp.
Mọi người lao nhao hỏi. Dường như Phương có vẻ chưa thông với lối bàn thảo như thế. Những từ ngữ mà Bổng sử dụng không khác gì một người sinh ở miền Bắc đối với cô có vẻ xa lạ. Cái gì là “bố trí”, rồi thì “tình hình thực tế”! Sau buổi họp, Bổng cắt nghĩa lại cho Phương, ông ta cười bảo:
– Rồi Phương sẽ quen đi.
Giáo viên có vẻ phấn khởi vì có thêm người mới. Họ hỏi đủ thứ chuyện về đời sống ở nước ngoài. Hải thấy Phương toát mồ hôi vì những câu hỏi tò mò. Cô gái ban đầu còn trả lời nhỏ nhẹ, dè chừng, sau, chừng đã quen thuộc cô hăng hái thảo luận, phê bình. Hải nhớ nhất là câu nói của Phương:
– Tôi cũng là tỵ nạn như các anh chị, chỉ may mắn đi trước thôi.
Cô gái cũng có khối điều để tìm hiểu đời sống ở một trại giam. Tiếng loa sắt gắn ở đầu buồng gần đó chợt vang lên gắt gỏng:
– VRD 21212, VRD… Tôi nhắc lại lần chót là lên ngay văn phòng trại nhé.
Người xướng tên có vẻ khó chịu, anh ta lầm bầm chửi nho nhỏ sau khi đọc. Bổng nói:
– Thôi cô giáo Phương ở lại sinh hoạt. Tôi qua bên kia.
Chờ Bổng đi khỏi, giáo viên lại bu quanh Phương mời mọc:
– Trưa nay chị vào chỗ em ăn cơm trại nhé.
– Vào chỗ em đã nào.

Google images

Giáo viên anh ngữ Lào đằng hắng:
– Có chị đây tui lại có người tâm đầu ý hợp rồi.
– Anh bảo sao cơ?
– Thì có chữ mô khó, chị giải thích cho tui. Mà nầy, chị phải giúp cho tui cái ni lớp tiếng Anh mới tốt được.
– Anh cứ nói.
– Tui cần cuốn tự điển Anh Việt, Việt Anh. Chị coi, dũng sĩ mà không có kiếm báu thì mần ăn chi được nợ.
Phương thoáng khó chịu nhưng cũng lật sổ tay ghi. Cô làm việc ngay tại chỗ, yêu cầu Thịnh nộp danh sách học sinh đăng ký đi học, sắp xếp thời khóa biểu, bố trí giáo viên phụ trách bộ môn. Phương bảo Hải:
– Tôi cần những người như anh. Trong điều kiện sống như thế này, cần làm không khí học đường vui nhộn, tập cho các em những bản nhi đồng ca, cần gì anh cứ nói.
– Chị quan tâm thế thì còn gì bằng. Hải nói, chàng nghĩ đến Thơ. Phải bắt thằng bé đi học đi hát để nó được mơ những mộng đẹp.
Buổi tối, chàng sai Thơ chạy qua buồng nữ tìm Hà. Từ khi về đây, Hà ở buồng nữ độc thân, cấm địa của đàn ông độc thân tại chỗ như Hải. Năm phút sau, Thơ trở về, thở hồng hộc:
– Chị Hà bảo anh ra chỗ vòi nước chờ chị ấy.
Hải ra chỗ vòi nước. Ngay căn phòng trống dành cho giáo dân sinh hoạt, Hải nghe các buồng trưởng đang bàn thảo. Giọng Thận, tổ trưởng Tổ Thi Đua, ong ỏng đề xuất phương án kiểm tra chất lượng giảng dạy của giáo viên. Chàng đoán rồi đây Thận sẽ không để Phương làm việc dễ dàng.
Quả nhiên vài ngày sau, một đại diện buồng trưởng yêu cầu Phương đến dự một buổi họp liên ban. Phía bộ phận giáo dục, có Phương và Thịnh, bên thi đua có Thận và ba người đàn ông trung niên khác. Chờ Phương ngồi, Thận vô đề ngay:
– Chúng tôi “nà” Tổ Thi Đua.
Phương gắt:
– Cái gì vậy?
Thịnh cắt nghĩa, giọng anh ta rụt rè khác thường:
– Anh Thận là tổ…
Thận nói:
– Chúng tôi lập ra Tổ Thi Đua để kiểm tra và động viên mọi sinh hoạt của bà con trong trại. Trước khi trình bày, tôi xin được thay mặt bà con trong trại cám ơn chị đã quan tâm giúp đỡ bà con trong trại ạ.
– Thế ra chú là trưởng trại. Phương vẫn chưa hiểu rõ người đàn ông cận thị nặng, khuôn mặt xương và giọng nói thật dứt khoát muốn nói gì.
Thận kiên nhẫn:
– Không phải thế. Tôi “lói” thế này thì chị đả thông tư tưởng: Trong trại này có nhiều ban ngành chuyên môn. Chẳng hạn như Khối Giáo Dục, đại diện các buồng vân…vân… Tuy nhiên, nếu các ban ngành mạnh ai nấy nàm việc thì sẽ thiếu nhất trí, hơn nữa sẽ không phản ánh tình hình chung trong trại cũng như tâm tư nguyện vọng của bà con. Phát xuất từ nhu cầu thực tế đó, chúng tôi mạnh dạn đứng ra thành lập Tổ Thi Đua. Chức năng chủ yếu của chúng tôi nà kiểm tra chất nượng phục vụ của các ban ngành để đảm bảo mọi người mọi việc đều được thi hành tốt. Nói tóm nại, chúng tôi tự thấy có nhiệm vụ đảm bảo cho bà con trong trại có một nếp sống văn minh lành mạnh, có văn hóa.
Phương hỏi:
– Vậy có nghĩa là chú muốn tham gia vào Khối Giáo Dục.
Thận mỉm cười. Giọng ông ta trầm bổng:
– Gần như thế. Chúng tôi biết chị đang phụ trách Khối Giáo Dục, và trong nay mai các cháu sẽ được cắp sách đến trường. Tuy nhiên, muốn cho các cháu được học tốt thì chất nượng giảng dạy của các giáo viên phải đạt yêu cầu chuyên môn. Có lẽ chị mới về chưa biết, nhiều giáo viên chưa từng tốt nghiệp sư phạm nhưng vẫn đang nàm công tác giảng dạy của người giáo viên nhân dân.

Google images

Thịnh đỡ lời:
– Chẳng hạn như tôi, bản thân là một kỹ sư nông nghiệp.
Thận lại mỉm cười tế nhị:
– Vâng. Nhưng anh Thịnh chỉ nàm công tác điều hành trường lớp. Điều chúng tôi muốn nói là có một số giáo viên chưa thông qua trình độ chuyên môn nhưng vẫn đang nàm công tác của người kỹ sư tâm hồn. Nếu tình trạng này còn tiếp diễn thì bà con trong trại sẽ không để con em mình đến lớp. Trên cơ sở đó, chúng tôi đề nghị một phương án kiểm tra chất nượng giáo viên để đánh giá trình độ chuyên môn, giáo viên nào không đạt mục đích yêu cầu thì chúng tôi không để họ nên lớp.
Phương gắt:
– Nếu vậy các chú muốn làm gì đây?
– Chúng tôi sẽ lập ra một ban chuyên môn khảo sát trình độ của từng người. Ban chuyên môn sẽ gồm những giáo viên kinh nghiệm đã có quá trình giảng dạy ở Việt Nam. Chúng tôi biết ai nà người có kinh nghiệm, tuy nhiên điều nầy cần có sự nhất trí của chị. Mục đích chúng tôi mời chị đến hôm nay là để trình bày như vậy.
Phương nói, dường như cô đã quyết định trong thời gian Thận nói:
– Tôi không đồng ý. Tôi là một giáo viên, tự tôi sẽ đánh giá khả năng của từng người khi họ lên lớp. Hơn nữa, giáo viên là nhân viên do cơ quan ISS tuyển, họ ăn lương của ISS, dù chỉ một trăm hai chục đồng một tháng.
Không khí căng thẳng trước phản ứng quyết liệt của cô gái nhỏ bé. Người đàn ông thứ nhất ngồi cạnh Thận nói:
– Chị chưa nắm rõ ý anh Thận. Chúng tôi chỉ muốn đảm bảo chất lượng giảng dạy nên mới đề xuất một phương án như thế.
Phương cương quyết:
– Tôi hiểu chứ sao không. Nhưng đó là các anh vi phạm tự do của người khác. Các anh nên nhớ là: Ai sẽ là người đủ tư cách kiểm tra giáo viên. Làm sao tôi tin là người kiểm tra cũng là giáo viên như các anh chị nói.
Phương đổi từ “chú” qua “các anh”, cô gằn chữ “vi phạm” mạnh. Người đàn ông thứ hai phát biểu:
– Chị nói như thế là không rõ tâm tư nguyện vọng của bà con trong trại. Chúng tôi muốn đảm bảo các cháu sẽ được giảng dạy tốt. Chị cũng nên nhớ bản thân các giáo viên của chị cũng chỉ là bà con trong trại mà thôi.
Người đàn ông thứ ba tiếp:
– Chúng tôi chỉ phản ánh nguyện vọng của tuyệt đại đa số bà con trong trại.
Người đàn ông thứ nhất:
– Nếu chị nhất trí, ta sẽ triển khai việc thành lập ban giám sát.
Phương hỏi:
– Các anh được mọi người bầu lên à?
Thận đỡ:
– Không ai bầu chúng tôi, tuy nhiên việc nàm của chúng tôi dứt khoát nà thể hiện tâm tư tình cảm của bà con.
Phương cứng rắn:
– Đã vậy, tôi không…nhất…nhất…nhất trí với các anh chị. Chính tôi sẽ mở các khóa huấn luyện cho giáo viên:
Thịnh hạ bầu không khí căng thẳng bằng một câu ba phải:
– Tôi đề nghị thế này: Nói chung là các anh trong Tổ Thi Đua cũng có lý mà chị Phương cũng có lý của chị ấy. Chúng ta nên bàn lại việc này trong một dịp khác.

Google images

Phương đứng lên, bảo:
– Tôi không có thì giờ để bàn gì thêm nữa. Tôi có nhiều việc phải làm chứ không chỉ để họp.
Thận và ba người đàn ông cười gượng khi Phương chào họ. Trên đường về, Phương trách Thịnh:
– Từ nay anh đừng kêu tôi đi họp thế nữa, chỉ tổ mất thì giờ. Họ lấy quyền gì mà giám sát chúng ta chớ, chỉ có độc tài mới đàn áp thô bạo như vậy.
Thịnh cười buồn. Anh đồng ý như vậy nhưng bản thân anh cũng bị nhiều sức ép trong trại, anh phải chiều lòng họ để được yên. Thịnh kể nội dung cuộc họp cho Hải, bảo:
– Tôi sợ cô ấy thẳng quá, chắc bên Thi Đua họ không nhượng bộ.
Hải nói:
– Những người quen sống trong môi trường tự do là thế. Không có chuyện cưỡng bức thô bạo.
– Tớ không hiểu ý cô ta khi mới đầu thì “chú chú” sau kêu “anh” tuốt luốt.
– Nhân xưng đại danh từ đâu có nói lên sự kính trọng. Ngôn ngữ phản ánh văn hóa. Người mình hay chê là tiếng Anh tiếng Tàu nghèo từ xưng hô. Tớ thì tớ cho là một dân tộc càng có nhiều tiếng để gọi nhau chỉ phản ánh một sự độc tài, độc tài trong định chế xã hội nhưng đặc biệt hơn cả là độc tài trong tổ chức gia đình. Bởi vì cậu phải gọi người đàn ông là “cha” nên cậu không được quyền cãi lại những ý kiến có khi vô lý của “cha”. Có đúng thế không? Cậu có một ngàn cách để bẻ lại tuy nhiên khi phản bác ý kiến của tớ, cậu không biết mình đang đứng trong một phạm trù ngôn ngữ, nghĩa là bị ước lệ, để biện giải. Người ta hay nói mình có tôn ti trật tự, cháu thì phải thưa bác thưa chú, cái đó giữ cho gia đình có riềng mối, xã hội có luật lệ. Kỳ thật, những cái gọi là tôn ti trật tự đó chỉ là một sự áp đặt, một ước lệ thiếu duy lý, và bóp chết tự do cá nhân. Không phải vì Tây phương thiếu những cụm từ đó mà gia đình và xã hội tan rã, không…
– Cậu nói nhiều quá.
Hải mỉm cười nhưng mặt đăm chiêu. Dường như chàng đang chịu đựng một nỗi cô độc. Hải tiếp:
– Khi tự do cá nhân bị bóp nghẹt thì con người không bao giờ vươn quá những điều kiện hiện hữu.
Thịnh nói:
– Tớ không hiểu cậu. Việc xưng hô có gì là mất tự do đâu?
– Có chứ. Chẳng hạn một nàng dâu sẽ không dám bảo với bà mẹ chồng là ý kiến của mẹ thiếu cơ sở luân lý, mẹ chấp nhất từng cái nhỏ nhặt cỏn con trong khi nếu loại trừ những điều nho nhỏ ấy mẹ sẽ thấy thế giới này rộng vô cùng, thế giới này không phải chỉ có bốn góc nhà và chiếc xe hơi đâu. Nhưng mà nàng dâu sẽ không dám nói điều ấy chỉ vì cô ta kêu người đàn bà ấy bằng mẹ. Tuy nhiên, dẫu gọi bà ta là “mẹ” hoặc chỉ chữ “you” thì sự phán xét của cô ta về người đẻ ra chồng mình vẫn không thay đổi. Vậy mà ác thay cô ta chỉ có thể nói “you không đúng” chứ không thể nói “mẹ không đúng”. Tự do cá nhân hay con người thật của cô ta đã bị các ước lệ vắt quắt lại thành một dị hình khác. Con người đã bị xúc phạm thô bạo.
– Tớ hiểu ý cậu. Cậu đã bị những danh từ hành hạ. Chắc thế.
– Không hẳn thế. Con người chỉ có thể đối thoại thẳng thắn khi cùng ở một vị trí. Cũng như cậu đâu có thể đối thoại trực tiếp được với người không muốn nghe.
– Vì thế mới đi. Thịnh đáp.
– Cậu có đối thoại được với Cục Di Dân không khi cậu vẫn kêu họ bằng “ngài”.
– Cậu thấy đấy!

Google images

Hải thấy. Phong trào chống thanh lọc đang dâng lên mạnh mẽ từ sau đợt thuyền nhân gồm 75 người đầu tiên về Việt Nam trong chương trình tự nguyện hồi hương. Sâu Róm có mặt trong đợt đầu ấy. Hôm chuyển trại từ Argyle qua Đầu Bạc, Sâu Róm ở lại, khóc dầm dề, bảo: “Cuộc đời tôi như thế đã hết rồi. Cái chút hy vọng tự do tôi nhường cho các cậu.” Hải nghĩ Sâu Róm chúc thật. Chỉ tiếc lời chúc không đúng một phần trăm thực tế vì trước khi chuẩn bị đánh nhau với Cục Di Dân giành tự do thì “nhân dân” đã dàn trận đánh nhau trước. Đánh nhau bằng tay, bằng chân, bằng cô lập. Người miền Nam, nghĩa là sống từ vĩ tuyến 17 trở vào Nam, rút vào ở chung một buồng. Họ vừa có vẻ ngạo nghễ vừa căng thẳng sợ hãi vì số người miền Bắc đông gần gấp mười. Có người xin chuyển qua trại Cape Collinson vì trại này dành riêng cho người miền Nam mà thôi. Có hôm Hải đọc một tờ báo Việt ngữ xuất bản ở nước ngoài. Chàng thấy tờ báo đăng lá thư của một cựu sĩ quan chế độ cũ kêu gọi đồng bào hải ngoại hãy cứu gấp ông ta vì ông ta đang phải ở chung với… Việt cộng! Nhu cầu cần đọc tin trong trại quá lớn nên chẳng mấy chốc ai cũng đọc được lá thư thống thiết này. Kẻ phẫn nộ chửi thề, kẻ cúi đầu trầm ngâm suy nghĩ. Hải buồn bực sẵn, thêm cái lá thư khiến chàng ngao ngán. Hơn mười năm thống nhất, dù là sự thống nhất tạo bằng xương máu, đau khổ chồng chất nhưng con người vẫn đóng khung. Hải nghĩ cái biên giới chính trị còn độc hơn hầm chông thuốc độc, và có lẽ còn lâu lắm đất nước chàng mới thống nhất được.