Bè bạn gần xa

Phan Lạc Phúc

Văn Nghệ xuất bản California USA 2000

Bìa Khánh Trường

Phụ bản Họa sĩ Thái Tuấn (Pháp)

Duy Thanh (Mỹ) – Ngọc Dũng (Mỹ)

Post by Sơn râu 26 Oct 2026

* Thân tặng Nguyễn Cao Đàm (Minnesota)

Thuở nhỏ tôi ở quê ra Hà Nội học. Tôi học trường tiểu học Đỗ Hữu Vị ở gần hồ Trúc Bạch, sát chùa Châu Long, chỗ đi vào Ngũ Xã. Thời Pháp thuộc học trò đi học hai buổi mỗi ngày, mỗi tuần nghỉ thứ Năm và Chủ nhật. Thứ Hai, thứ Tư, thứ Sáu đều có giờ thể dục (éducation physique). Năm 1938, tôi 10 tuổi học Elémentaire, có ông thầy mà tôi nhớ mãi cho tới bây giờ, thầy Cự. Trong khi các thầy khác hoặc khăn đóng áo dài, hoặc com-lê ca-vát thì thầy Cự của tôi thường mùa nực mặc áo sơ mi cộc tay, quần soọc, mùa lạnh thì thầy mặc quần ca-rô chít ống (quần golf) áo blouson, đội mũ béret. Thầy người cao lớn, mắt sáng như sao, râu quai nón xanh mờ mờ. Giờ thể dục thầy không cho chúng tôi tập trong sân trường, mà đưa tụi tôi ra bãi cỏ sau trường ngay chỗ chùa Châu Long nhìn xuống, dạy chúng tôi đá bóng. Thầy dạy tụi tôi chặn bóng, lừa bóng, sút bóng. Dạy mấy bước căn bản xong là thầy cho tụi tôi chia ra hai bên đá “xem bên nào ăn thua”. Tôi thì học hành chưa biết ra sao nhưng cái môn chạy nhảy, chơi đùa, đá banh thì luôn luôn “có mặt”. Năm trước học ở lớp dự bị (Préparatoire) tụi tôi học thầy Quỳ, năm trước nữa, lúc còn nhóc tì lớp Đồng Ấu (Enfantin) tụi tôi học thầy Huân. Thầy Huân nho nhã, hiền lành không bao giờ đánh học trò, nhưng học trò sợ lắm vì thầy Huân nhiều lúc lại thay thầy Cơ (Đốc trường) dạy các anh lớp lớn supérieur đi thi Certificat. Chúng tôi nhớ thầy Huân một phần vì con của thầy học giỏi có tiếng mà có tên rất dài. Con thứ hai của thầy là Vũ Mạnh Sơn Nhị Hoàng học cùng lớp với tôi. Anh của Hoàng là Vũ Mạnh Sơn Nhất Huy thì học lớp nhất, học giỏi lừng lẫy cả mấy trường … (Vũ Mạnh Sơn Nhất Huy sau này là tiến sĩ kinh tế ở Thụy Sĩ, về nước viết báo, là ký giả Từ Chung ở Chính Luận, bị VC ám sát giữa các năm 60). Còn thầy Quỳ dạy lớp dự bị thì cho đến bây giờ tôi cũng không hiểu thầy ra sao? Có lúc thầy ăn mặc rất chỉnh tề, giày giôn quần là ống sớ, áo sa đen, khăn lượt … Những lúc thầy ăn vận đẹp đẽ là thầy khó tính. Anh nào mà lơ mơ không thuộc bài, hoặc nói chuyện trong lớp là a lê quỳ ngay cửa lớp. Tụi tôi kháo với nhau: Vì thầy là thầy Quỳ nên thầy bắt trò quỳ nhiều quá. Những khi thầy ăn vận sơ sài, thì thầy lại vô cùng dễ tính. Có khi thầy còn mang một bọc kẹo vào lớp mà bảo học trò “chia nhau”. Có khi thầy vào lớp cho chép bài xong là thầy gục xuống bàn, thầy ngủ. Đến giờ thể dục có khi thầy cho tụi tôi muốn chơi đùa, chạy nhảy gì cũng được miễn đừng làm ồn. Có khi thầy lại bắt tụi tôi xếp hàng đứng trung bình tấn. Sau này khi tôi đã rời khỏi trường lên trung học thì được tin thầy Quỳ bị “đổi lên Thượng du”, người thì nói “thầy bị bắt vì hội kín”.

***

Trong ba ông thầy dạy học lúc nhỏ thì thầy Cự lớp Elémentaire là người tôi khâm phục và yêu thích nhất. Lý do dễ hiểu là thầy dạy tôi đá bóng mà cái môn này thì tôi mê quá. Thời buổi Pháp thuộc khó khăn, lớp nhóc tì như tụi tôi muốn đá bóng là phải đá trái bóng quần (tennis), hoặc lấy giây cao su cuộn giẻ lại thành trái banh mà đá. Đằng này, thầy Cự lại mua cho tụi tôi một quả bóng mousse hẳn hoi bằng cao su bọt mềm, đá rất vừa chân. Thầy Cự còn đích thân cầm còi làm trọng tài cho tụi tôi nữa. Đá xong thầy cho uống nước chanh, vừa chỉ bảo “đứa nào đá hay, đứa nào đá dở”. Trong những ngày thứ Năm sau đó thầy còn tổ chức cho chúng tôi đá với lớp Elémentaire trường Hàng Than, trường Yên Phụ. Vì đá bóng “có thầy”, chúng tôi thắng hết.

Trong số học trò của thầy Cự, tôi là đứa chăm chỉ nhất về đá bóng, mặc dù năng khiếu banh tròn của tôi  không có bao nhiêu. Một bữa thầy Cự nhìn tôi mà nói “trò có nước chạy nhanh, nhưng đá bóng huỳnh huỵch như phu vác gạo”.

Tôi buồn lắm. Nhưng có lẽ vì thầy thương cái nết chăm chỉ của tôi nên trong số học trò, tôi là đứa duy nhất được theo thầy đi đá bóng. Thầy tôi, ngoài nghề dạy học, còn đá cho đội bóng Eclair. Chủ nhật, mỗi khi thầy tôi có thi đấu là tôi ăn cơm trưa xong, đã lên ngay nhà thầy ở đường Jambert, gần trường. Việc của tôi là chăm sóc cho đôi giày đá bóng của thầy sạch trơn, bóng loáng, dây nhợ đàng hoàng. Đôi giày đá bóng đối với tôi có vẻ đẹp vừa hùng dũng vừa ghê rợn. Hùng dũng ở cái mũi giày tròn cứng (thầy tôi đá vai hậu vệ nên mũi giày tròn) ở những đường chỉ khâu to lớn và đột khởi; ghê rợn ở dáng giày thô tháp, ở những mũi crampon tua tủa dưới đế giày. Sửa soạn xong là thầy tôi mang cái xe “bình bịch” (motorbike) ra, hai thầy trò đưa nhau lên sân cột cờ (sân Mangin) đá bóng. Khi vào sân thầy tôi mang một cái túi trong đó có quần áo cầu thủ, đôi miếng mousse bao ống chân, một cái bình nước uống. Còn tôi “đồ đệ theo hầu sư phụ” thì buộc đôi giày đá bóng của thầy vào nhau, khoác đôi giày lên vai, anh dũng bước theo thầy. Anh đội Tây gác cửa sân Mangin quen mặt, thấy thầy trò tôi liền vẫy tay cho vào. Vì “theo thầy học đạo” từ ngày còn nhỏ nên tôi quen biết với sinh hoạt bóng đá ngay từ ngày ấy. Ngày ấy Tây nó thường bắt nạt người An nam ta. Cầu thủ Tây bắt nạt đã đành, trọng tài (thường là Tây) cũng xử ức đội banh An nam ta nữa. Tôi thấy thầy tôi đá bóng không có thua Tây, mà nếu cần tranh cãi với cầu thủ Tây hoặc với trọng tài, thầy tôi cũng đâu có kém. Trong con mắt tôi, thầy Cự của tôi thật là vĩ đại.

Một buổi Chủ nhật cuối thu năm 1938, tôi theo thầy tôi tới sân Mangin tham dự một trận banh tròn quốc tế đầu tiên trong đời. Hôm ấy có đội Nam Hoa của túc cầu đại vương Lý Huệ Đường từ Hồng kông sang Hà Nội đá giao hữu với đội tuyển Bắc kỳ. Bao nhiêu năm Hà Nội mới đón tiếp đội banh danh tiếng Nam Hoa nên sân Mangin chật cứng không còn vé bán. Như thường lệ, tôi líu díu theo thầy. Nhưng hôm nay không phải anh đội Tây gác cửa như mọi khi, mà một anh Tây “civil” lạ hoắc. Chen vào được đến nơi, anh Tây civil nhìn thẻ cầu thủ của thầy tôi liền mở cửa cho vào, đến tôi thì anh Tây lạnh lùng gạt phắt. Thầy tôi chưa kịp can thiệp thì dòng người xô đẩy khiến tôi bị bật ra ngoài; tôi chỉ còn nhìn thầy tôi đứng bên trong nghển cổ nhìn tôi, một cái nhìn vô cùng ái ngại …

Tôi nhìn bên ngoài sân. Nhiều người không mua được vé vào xem đang tranh nhau trèo lên cây để từ đó nhìn vào. Các cây cao đã hết chỗ. Bên trong đã bắt đầu đá nên có nhiều tiếng vỗ tay vang dậy. Tôi ruột nóng như cào, chạy như gà mắc đẻ từ góc sân này tới góc sân kia. Thỉnh thoảng lại nghe rộ lên tiếng vỗ tay, tiếng ồn ào tán thưởng trong sân, tiếng dội của trái banh vang lên dồn dập. Trước mặt tôi chợt có một hàng người chạy men sân vận động. Tôi vội chạy theo. Có một vài người đang gỡ dây thép gai, cúi đầu, bò sát đất chui vào một lỗ cống hướng vào sân vận động. Tôi vội bò theo. Đang gỡ dây thép gai, bắt đầu chui vào … bỗng thấy có ai nắm gáy lôi ra. Tôi giật mình nhìn lên. Một chú Tây đen rạch mặt, to lớn như ông hộ pháp đang nhe răng cười trắng nhởn. Hắn kéo tôi ra ngoài, đá một cái vào đít và giơ tay dậm dọa …

Thôi thế này là hết hy vọng vào xem. Không lẽ lại về không. Từ đây về nhà xa quá. Trong khi đó qua lời bàn tán chung quanh, tôi được biết là trong hiệp 1 vừa qua, hội tuyển Bắc kỳ đã thua 3 trái. Bây giờ đang đá hiệp 2. Lý Huệ Đường đã nghỉ đá. Người khác vào thay. Có tiếng vỗ tay rầm rộ. Ta gỡ 1 trái rồi. Tôi hồi hộp đứng nhìn bức tường sân vận động mà tưởng tượng. Bên ta chắc đang ra sức gỡ. Chợt lại có tiếng vỗ tay ầm ào. Tôi nhảy cẫng lên.

Ta lại gỡ thêm trái nữa. Chưa kịp vui mừng thì lại có tiếng đám đông gào thét bên trong. Ta lại gỡ thêm 1 trái, bây giờ là 3 đều. Hòa rồi, đội tuyển ta càng đá càng hay, càng lên chân, càng tấn công dồn dập. Tôi chỉ nhìn bức tường sân vận động mà tưởng tượng ra, chứ tôi có nhìn thấy gì đâu. Nhưng trái tim tôi đập phừng phừng, người tôi náo nức như muốn bay lên. Đá với đội banh danh tiếng Nam Hoa mà hòa 3-3. Thua 3-0 mà bây giờ gỡ 3 đều – nào có ai ngờ được nhỉ. Có lẽ trận đấu đã gần tàn, vì bắt đầu hiệp 2 như thế đã lâu rồi. Bỗng nhiên, có tiếng sấm nổ lên từ trong sân vận động. Bao nhiêu mũ nón bay lên trời. Bao nhiêu tiếng hét la khản giọng. Chuyện không ngờ đã xảy ra. Trong phút cuối của trận đấu, đội tuyển ta ghi thêm 1 bàn thắng nữa hạ Nam Hoa với tỉ số vô cùng hào hứng 4-3. Tôi cầm chiếc mũ trắng của tôi tung lên trời, bắt lại, rồi tung lên nữa. Niềm vui ào ạt rạng rỡ. Mọi người cười nói xôn xao. Tôi dù không được xem chút nào chỉ nghe người ta kể lại, chỉ xem trong tưởng tượng, mà cũng cứ mê man chiến thắng.

Tôi đến cửa sân vận động, chờ thầy Cự của tôi. Dòng người nườm nượp kéo ra, vẻ mặt tươi vui, hớn hở, chỉ có đội Nam Hoa ủ rũ đi ra xe bus trở về. Thầy tôi bữa nay ra về muộn hơn mọi khi. Người còn ở lại uống bia mừng đồng đội. Thường thường thầy rất nghiêm. Bữa nay thầy vô cùng thân ái. Thầy cúi xuống ôm tôi ngồi lên xe, hơi men phả ra nồng ấm, râu quai nón của thầy cọ vào má tôi nhột nhạt.

(1993)

Tranh Thái Tuấn