Bè bạn gần xa

Phan Lạc Phúc

Văn Nghệ xuất bản California USA 2000

Bìa Khánh Trường

Phụ bản Họa sĩ Thái Tuấn (Pháp)

Duy Thanh (Mỹ) – Ngọc Dũng (Mỹ)

Post by Sơn râu 23 Oct 2026

Vào khoảng giữa thập niên 60, Nguyễn Đình Toàn và tôi phụ trách chương trình Văn học Nghệ thuật trên đài phát thanh Sài gòn. Thời kỳ này chúng tôi gần Duy Trác nhiều nhất. Một dạo chúng tôi đi vào đề tài “Ý thơ trong lời nhạc Việt Nam”. Hằng tuần phải lên đài thâu tiếng. Vì nói đến “Ý thơ trong lời nhạc Việt Nam” nên thỉnh thoảng phải hát lên vài câu, vài đoạn. Người thủ cây Tây ban cầm chơi nhạc nền, nhạc đệm là Vũ Thành. (Người ta biết đến Vũ Thành là người soạn nhạc, là nhạc trưởng nhưng ít người biết Vù Thành là một guitarist rất tài hoa). Người hát giọng nữ là Thái Thanh, giọng nam là Duy Trác. Người đánh đàn, người hát đều “chùa”, không lấy tiền, cũng như chúng tôi lên đọc trên đài cũng “chùa” luôn. Vui chơi thì làm, không phải vì tiền. Sau này khi câu chuyện Văn học Nghệ thuật được chuyển thành “Nhạc chủ đề” trong một emission dài 35 phút thì lúc bấy giờ mới có chút thù lao cho anh em. Duy Trác trở nên một giọng hát chính của “Nhạc chủ đề” đồng thời đứng trong nhóm chủ trương viết “script” cho chương trình.

“Nhạc chủ đề” một thời được thính giả chú tâm theo dõi (tính theo số thư nhận được hàng tuần) vì sự chuyên biệt của nó trong cách trình bày và giới thiệu nhạc phẩm, vì giọng đọc “thì thầm bên gối” của Nguyễn Đình Toàn (lúc 10 giờ đêm) vì những giọng hát hiếm và quý của nó. Nói vậy thì cũng hơi chủ quan, nhưng chúng tôi, trong “Nhạc chủ đề” đã trình làng giọng hát Sỹ Phú, lúc bấy giờ mới chỉ là một phi công đi hát chơi, giọng hát đam mê Khánh Ly lúc bấy giờ chưa hát nhạc Trịnh Công Sơn mới giã từ Croix du Sud ở Đà Lạt trở về và giọng hát mới nổi Vũ Thành An. Còn giọng hát Duy Trác thì nhất định là quý rồi. Duy Trác có một giọng trầm rất ấm và rất đẹp, như phát ra từ cây đàn truyền thuyết Stradivarius. Ở trên đời này có rất nhiều người hát hay, nhưng mỗi người một vẻ. Giọng Thái Thanh vi vút như tiếng sáo diều khuya khoắt, giọng Lệ Thu nồng nàn như rượu, giọng Elvis Phương “chen nhau tiếng sắt tiếng vàng”, giọng Duy Trác mượt mà sâu lắng như nước ao thu trong thơ Tam Nguyên Yên Đổ …

Người ta gọi Duy Trác là “ca sĩ cấm cung” vì anh chỉ hát trên đài, trong băng từ … còn tuyệt nhiên không hát trong phòng trà, sân khấu. Đúng là “văn kỳ thanh bất kiến kỳ hình”, cho nên anh hát đã lâu năm, nhưng đối với người yêu nhạc anh vẫn là “con chim lạ”. Nhưng có một lần anh ra mắt công chúng. Bữa người bạn văn Nguyễn Đình Toàn trình diện cuốn băng riêng của anh. Duy Trác đã hát trên sân khấu Queen Bee bên cạnh Sỹ Phú, Khánh Ly, H. Tuấn (một giọng hát tài tử đặc sắc). Vì yêu bạn, nể bạn nên Duy Trác hát ở Queen Bee trong một lần trình diễn rất hiếm hoi, kỳ dư Duy Trác rất ít khi xuất hiện trước công chúng. Theo tôi được hiểu, Duy Trác luôn luôn muốn là “tài tử” không muốn là “nhà nghề”. Tôi người cùng quê với anh (Sơn Tây) nên biết anh xuất thân từ một gia đình nhà Nho truyền thống. Người ta nói “sĩ giả bách vị” (1) nhưng cái chính của Nho gia là luyện chí là đọc sách … những thứ thuộc về “nghệ” như: lễ, nhạc, xạ, ngự, thư, số chỉ nên làm để “vui lòng thích tính” (2) mà thôi. Duy Trác là một người đọc sách chuyên cần. Vào khoảng giữa thập niên 60, ở miền Nam người Mỹ đã sang. Xã hội miền Nam đang trải qua một sự cọ xát về văn hóa. Văn minh thực dụng (pragmatism) và đồng đô la đang làm xáo trộn miền Nam. Trong cái dòng đời xô bồ và nghiệt ngã ấy, Duy Trác như muốn đứng riêng ra một cõi. Người ta “dấn thân” để kiếm tí công danh, tí tiền, nhưng Duy Trác tự khép trong cái “cõi riêng” của mình, sống giản đơn với gia đình, với một số nhỏ bạn bè, mặc dù nếu muốn anh cũng có dư điều kiện. Là một luật gia, Duy Trác và gia đình sống đạm bạc trong căn phố nhỏ đầu đường Lý Thái Tổ (nếu như trí nhớ tôi không nhầm). Mới đây, khi được hỏi về việc tại sao thời trước anh không xuất hiện trước công chúng, Duy Trác trả lời anh không bị cấm đoán gì nhưng chỉ vì anh không thuộc được lời bài hát. Theo ý tôi, đó chỉ là một cách nói. Người học luật, ít khi nào là một người trí nhớ kém. Hơn nữa trong những lần Nguyễn Đình Toàn và tôi tới nhà anh hoặc tới Dương Hồng Duyệt (góc đường Hai Bà Trưng – Nguyễn Du) “xoa” thì mọi người đều phải công nhận Duy Trác là một người có trí nhớ rất tốt. Đường đi nước bước của từng người trong cuộc chơi đều được Duy Trác nhớ nằm lòng. Trí nhớ như vậy thì không thể nào nói là không thuộc được lời bài hát. Phải chăng, nó vẫn nằm trong bối cảnh “tránh cái dòng đời xô bồ nghiệt ngã” và luôn giữ tính cách “tài tử” cho giọng hát của mình.

***

Tháng tư đen 1975. Quốc phá, gia vong, tù đày, chia cách. Dạo đầu thập niên 1980, tôi đang ở trại tù trong rừng sâu Thanh Hóa, nghe tin Duy Trác được về. Mừng bạn. Ít lâu sau, nghe tin bạn bị bắt lại vì dính líu vào mặt trận “đấu tranh tư tưởng”. Đầu năm 1985 tôi được tha về. Tôi được tin Duy Trác ra tòa nhận thêm cái án tù 4 năm nữa. Thái độ của bạn trước tòa nghiêm chỉnh, đúng tư cách của người đọc sách. Nghe đâu đây bài hát “Sài Gòn chỉ vui khi các anh về” của Khuất Duy Trác. Tại một xó vườn ngoại thành tôi nghĩ “cái ao thu của cụ Tam Nguyên Yên Đỗ đã bắt đầu dậy sóng rồi đây”. Chất Nho gia truyền thống trong Duy Trác đã khiến anh phải ra khỏi cái “cõi riêng” của mình, “quốc gia hưng vong, thất phu hữu trách.” Năm 1988 anh ra tù và năm 1992 anh HO sang Mỹ. Nghe tin anh đi hát nhiều nơi: Ở Mỹ, Canada, ở Pháp. Duy Trác không “cấm cung” nữa, anh có thông điệp cần bày tỏ. Những bài anh hát hay nhất vẫn là những bài liên hệ đến quê hương xứ sở: Áo lụa Hà Đông, Đôi mắt người Sơn Tây. Đầu năm 94, không ngờ chúng ta lại gặp nhau trên mảnh đất Nam Bán Cầu này. Tôi ODP sang Ức từ giữa năm 1991. “Đại hạn phùng cam vũ, Tha hương ngộ cố tri”. Vẫn Duy Trác nho nhã ngày nào, nói cười đĩnh đạc, cái “spirituel” ẩn dấu trong nụ cười kiêu mạn ngấm ngầm. Bao nhiêu năm tôi không đi nghe nhạc hội mà lần đó phải đi nghe Duy Trác hát. Giọng hát quý hiếm ngày nào vẫn còn trầm ấm. Nét mượt mà tuy có kém đi nhưng bù lại cái thiết tha, nhân hậu lại tăng lên.

Tôi nghĩ mãi về sự thay đổi này. Phải chăng đó là cái bạn rút ra được sau 18 năm khốn khổ.

***

Mới đây tôi vừa nhận được thư Duy Trác từ Houston, Texas. Bạn cho hay là dạo này bạn tối tăm mặt mũi vì cái nợ áo cơm. Cái nghề tay trái, nghề chúng ta “làm chơi” với nhau hồi Nhạc chủ đề 30 năm trước ở đài phát thành Sài Gòn bây giờ không ngờ lại thành ra cái “cần câu cơm” của bạn. Thôi cũng được đi. Ở một xứ tạm dung như chúng ta bây giờ, có một cái việc mà làm, kể ra cũng còn may mắn. Nhưng được cái nọ mất cái kia. Bạn cho hay là “làm cho chạy một đoàn cải lương 13 đào kép” khiến cho bạn không còn thì giờ nghĩ đến âm nhạc nữa. Cho nên bạn mới phải đi đến quyết định “giã từ âm nhạc” và buổi ra mắt giã từ của Duy Trác sẽ được tổ chức đâu đó vào trung tuần tháng 6.95.

_______________________________________

(1) Sĩ giả bách vi: Kê sĩ có thể làm trăm việc.

(2) Lập chí của Phan Bội Châu.

Sự kiện này làm nhớ đến việc người bạn cũ của chúng ta Khánh Ly cũng mới sang Úc hát giã từ hồi đầu tháng 4 vừa qua. Trong buổi trình diễn cuối cùng của “nữ hoàng chân đất” ở Sydney tôi có nói với Khánh Ly “hội hát đang vui sao lại giã từ sớm vậy – Người ơi người ở đừng về”.

Hôm nay tôi cũng muốn nói với bạn ta một lời tương tự. Trong cuộc đời, chúng ta đã trải qua bao nhiêu cuộc giã từ thê thảm: giã từ vũ khí (tháng 4 đen 75) giã từ bạn bè (những bạn tù nằm lại ở rừng sâu) giã từ quê nhà (đi tha hương khi nhà tan nước mất). Đối với tôi hai tiếng “giã từ” nghe thảm lắm. Thời buổi này tôi không muốn giã từ nữa, mà muốn gặp lại, muốn trùng phùng. Năm ngoái đây, trước khi bạn về Mỹ chúng ta có hẹn với nhau “Một ngày nào trời đất phong quang, chúng ta sẽ cùng trở lại quê nhà Sơn Tây. Tôi ở Quốc Oai. Bạn ở Thạch Thất. Chúng ta sẽ thăm lại cổ thành Sơn Tây đang lở lói rồi cùng nhau hát lại bài ca “Này phường này phố cũ, này đường về ô xưa, lối xưa còn đây người đời sao thờ ơ” … (1)

Bạn còn một cái hẹn với tôi, giã từ sao được. Mong gặp lại nhau một ngày gần.

(1995)

_________________________________

(1) Thăng Long Hành Khúc – Văn Cao.