Bè bạn gần xa

Phan Lạc Phúc

Văn Nghệ xuất bản California USA 2000

Bìa Khánh Trường

Phụ bản Họa sĩ Thái Tuấn (Pháp)

Duy Thanh (Mỹ) – Ngọc Dũng (Mỹ)

Post by Sơn râu 20 Oct 2026

Trong những năm tù cải tạo ngoài Bắc ấn tượng nào sâu đậm nhất còn ghi lại nơi anh? Đối với tôi đó là cái đói. Đi ngày, đói đêm, đói triền miên, đói mờ mịt càn khôn, đói trơ xương lõ đít. Bảy năm trời đi gần khắp các trại miền Bắc, tôi nhận thấy không phải tù đói mà thôi, trừ một số rất ít cán bộ, đảng viên ra, cả bàn dân thiên hạ ngoài Bắc này đều đói hết. Đói đến nỗi có đám cưới đám hỏi, ai được mời cũng phải đem suất gạo của mình đến góp cơm. Đến trại Thanh Phong này một hôm đi ra ruộng thấy trên mộ người chết có bát cơm, quả trứng cúng mở cửa mả cho người nằm xuống, tôi cà rà lần tới thì mới hay đó là bát cơm quả trứng bằng “xi măng”, sơn trắng – đồ standard của thôn bản làm sẵn phục vụ cho tang gia. Mấy tên tù hình sự ngoài Bắc thấy tình trạng “tưởng bở” của tôi như vậy cứ lấy tay che miệng mà cười rúc rích.

Đầu năm 1981, “nhà nước ta” đã khoan hồng cho phép gia đình tù nhân gửi quà mỗi 3 tháng 1 lần từ 3 ký lên 5 ký. Chỉ những cải tạo viên nào “lao động, học tập tốt” thì mới nhận được phiếu quà. Anh nào thuộc hạng A vượt chỉ tiêu được 2 phiếu, hạng B trung bình 1 phiếu, hạng C yếu kém bị cắt phiếu quà. Cơm (hay cái gọi là cơm như sắn, ngô, khoai) cũng có 3 hạng; hạng A ăn 15 ký/tháng, hạng B 12 ký, hạng C có 9 ký. Ăn uống như vậy nên có một việc hết sức là nhàn nhã. Đó là việc rửa chén. Có cái gì mà rửa nữa đâu. Có tí khoai tí ngô tí sắn thì không cần phải học “Vệ sinh giáo khoa thư” ai cũng nhai thật kỹ, nhai từ vỏ cho đến lõi, vét sạch như lau như li cho nên cái chén, cái dĩa hay cái gô sạch bóng việc gì mà phải rửa. Hoặc có rửa cũng chỉ tráng qua 1 tí nước cho phải đạo mà thôi. Một việc nữa cũng tỏ ra thừa thãi. Cái việc xỉa răng. Đồ toàn là đồ bột, lại nhai quá kỹ, quá cẩn thận nên không còn cái gì nó vướng mắc vào răng được. Người ta cần phải xỉa rang vì ăn cá, ăn thịt, ăn rau có nhiều thớ (fibre) nên mới mắc răng. Bây giờ có tí chất bột, nhai nhuyễn nhừ chưa tới cổ đã trôi phăng ngay vào dạ dày; Ăn uống, nhai nuốt đúng phép “ăn rồi mà như chưa ăn” cái miệng cứ chóp chép hoài như thạch sùng nên có còn lại cái vụn sắn, ngô, khoai nào trong miệng nó cũng bị hút luôn vô bao tử. Chả cần phải xỉa răng làm gì. Nhưng mà trước khi vào buồng, khóa trái cửa, quàng xích sắt, cài then ngang bằng sắt để cho tù vào ăn, ngủ, ỉa, đái trong đó suốt đêm, tù có khoảng 20 phút tản bộ trong sân. Ai cũng theo thói quen ngậm tăm, xỉa răng; Ngậm tăm cho đẹp thôi, có còn cái gì trong kẽ răng nữa đâu mà xỉa.

Chiều chiều, tôi thường ra đầu lán ngó mông ra rừng, ra suối, mà kiếm một chút thiên nhiên. Có một cái cây đổ ở đó. Ngồi trên thân cây, tay vơ mấy cọng cỏ “mần trầu” mọc loạn xạ ở chung quanh làm cái tăm xỉa răng. Vừa xỉa vừa mút đầu ngọn cỏ, như một phản xạ. Cỏ “mần trầu” là thứ cỏ có cọng cứng và cao, trên đầu ngọn có hoa cỏ chĩa ra 3 nhánh, mọc từng dề. Vì cọng cỏ hơi cứng nên làm tạm tăm xỉa răng cũng được. Nhưng vì mút đầu ngọn cỏ hoài nên tôi nhận ra cái phần trắng trắng, non non ở dưới nó có phảng phất một chút vị ngọt … Vị ngọt mơ hồ như sương như khói … nhưng nó đáp ứng phần nào cái khô hạn của thân thể tôi đang thiếu chất đường. Vì vậy nên tôi không phải là xỉa răng bằng cọng cỏ nữa, mà cứ vơ, cứ bứt, cứ nhấm nháp cái phần đầu của cọng cỏ non. Bạn tôi, Mai Thảo trước đây có viết một cuốn truyện mà tôi rất thích “Tháng giêng cỏ non”. Ở đây rừng xanh núi biếc, không phải tháng giêng, lúc nào cỏ cũng mọc đầy. Vừa vơ hết khóm cỏ này, khóm cỏ kia đã tiếp tục mọc lên. Cái gì cũng thiếu ở đây, riêng có cỏ là không thiếu. Tôi có một người em nó kịp di tản hôm 29 tháng 4.75 nên bấy giờ nó đang ở Mỹ. Thương tôi bị tù đày gian khổ, nó viết thư về bảo anh có cần em gửi thứ gì về không? Mình đói triền miên, mờ mịt nhưng đâu dám nói là đói. Viết thư về nhà (thư trước khi gửi phải trình cán bộ quản giáo đọc trước) nếu than là đói là thư ấy chắc chắn không được gửi đi, mà sau đó còn phải “lên làm việc”. Tôi phải nói xa xa là “anh dạo này bao tử hơi yếu, bị nó hành hoài em có cách nào làm yên được cái dạ dày không?” Thằng em tôi xưa nay học hành cũng được coi là sáng dạ mà sao lần này nó tối dạ quá thể. Nó lại gửi về cho tôi thuốc đau bao tử “chính cống bà lang Trọc” … của Pháp.

Chiều chiều cứ nhấm nhấm, nhai nhai hoài cọng cỏ non, tôi trở thành quen. Có lúc đói quá trong đêm, ợ lên thấy trong miệng có mùi cỏ … Tôi ở tù trong rừng, nghe nói bên Mỹ bây giờ văn minh tiến bộ lắm, nhất là về y khoa. Cơ phận trong người, hỏng cái nào thay cái nấy. Ở ngoài tiệm có bán cơ phận người ta lền khênh, muốn mua thứ gì cũng có. Tôi mới nảy ra ý kiến là bảo thằng em tôi mua gửi về cho tôi một cái bao tử loại “nhai lại” kiểu trâu bò. Có cái bao tử ấy lắp vô thay cái bao tử người của mình đi, thế là khỏe. Cỏ ở đây thiếu gì, chạp đầy một dạ dày rồi tối về, như bây giờ, ợ ra “nhơi” lại.

Vì đói quá cho nên anh tù nào cũng mong ngóng ngày quà về. Những gói quà mang sức sống và mang cả tình thương của gia đình gửi đến. Phải cảm ơn những gói quà kia cũng như người gửi biết chừng nào. Nhưng “Trời làm một trận lăng nhăng … ” cho nên có anh mong quà dài người mà càng mong càng mất. Thư từ cũng biệt tăm luôn. Đừng có hỏi. Có thương bạn thật tình thì tặng cục đường, cái kẹo. Đừng có động đến nỗi thương tâm không nói ra được của anh ta. Vợ anh ta như thế là đã “ôm con bước sang thuyền khác”. Tôi, may quá thuộc loại vẫn còn nhận được quà. “Mẹ cháu” ở miền Nam xa xôi, vẫn còn nhớ đến. Chưa bao giờ lại “nhớ vợ thương con” như lúc này. Cảm ơn Trời, Phật tôi vẫn còn vợ, vẫn còn con. Mấy chục năm nay, tôi có làm thơ làm thẩn gì nữa đâu. Ngày trước lúc còn trai tơ cũng có làm đôi ba bài “chim gái”. Nhưng bỏ lâu rồi. Bây giờ thì bắt buộc phải rặn ra một bài gọi là ghi ơn vợ ở nhà. Tôi thường nhật ở tòa soạn trước đây, vẫn thường nói với Hà Thượng Nhân rằng “ngoài cha mẹ ta, người ta phải ghi nhớ công ơn nhất chính là vợ ta”. Hà Thượng Nhân gật đầu đồng ý.

Sau một cơn sốt rét rung giường chuyển chiếu rồi sốt nóng li bì, thức dậy trong đêm, tôi viết bài Nỗi Nhớ gửi về cho “mẹ cháu”.

Có nghĩa gì chia xa

Có nghĩa gì cách trở

Anh sống bằng tình xưa

Anh sống bằng nỗi nhớ

Anh nhớ em buổi sáng

Anh nhớ em buổi trưa

Nhớ em khi trời nắng

Nhớ em khi trời mưa

Nhớ em trong giấc ngủ

Thấy em đầy trong mơ

Nhớ em đêm thức giấc

Từ quy hót rừng xa

Nhớ em trong cơn sốt

Gọi tên em bất ngờ

Nhớ gắt gay mùa Hạ

Nhớ âm thầm mùa Thu

Nhớ sắt se mùa lạnh

Nhớ nồng nàn Xuân qua

Nỗi nhớ như cỏ mục

Đầy đồi xanh núi xa

Nỗi nhớ là lương thực

Nuôi anh sống trong tù …

(1995)