Bè bạn gần xa

Phan Lạc Phúc

Văn Nghệ xuất bản California USA 2000

Bìa Khánh Trường

Phụ bản Họa sĩ Thái Tuấn (Pháp)

Duy Thanh (Mỹ) – Ngọc Dũng (Mỹ)

Post by Sơn râu 19 Oct 2026

Ở cùng lán với đội rau kiêm văn nghệ nghiệp dư tụi tôi là đội già yếu, chuyên ở nhà làm nghề đan lát, đan cót, thúng, mủng, rổ rá … mùa hè còn đan quạt. Đan bằng nứa do đội “diện rộng” đi rừng mang về cùng với ống giang làm lạt, và mây để làm “đồ đặc sản”! Đồ đặc sản là những chiếc ghế mây “quý phái” kiểu Rocking Chair, vừa ngồi vừa đu đưa, vừa nhún nhảy. Không biết “tù ngụy” học ở đâu mà vào trong trại này làm đủ thứ nghề. Bên đội mộc có anh em làm những chiếc valise bằng tole, cái xách tay, cái khóa, cũng như bốn góc đều được gia công tỉ mỉ, chạm trổ ly kỳ, trông phảng phất như những đồ trân quý còn để lại từ thời trung cổ. Những đồ “đặc sản” này là để cho K Trưởng Vũ B. đi “ngoại giao” với trại trưởng Thùy “mồi”. Khi được thưởng thức những đặc sản này rồi, trại trưởng Thùy “mồi” lại đặt hàng thêm nữa. “Nước sông công tù” tại sao không lợi dụng. Người Cộng sản bây giờ biết ăn chơi đú đởn nên hàng “đặc sản” của tù làm ra rất được hoan nghênh. Còn nhiều thứ khác nữa. Từ những miếng nhôm phế thải, tù làm thành những chiếc lược chải đầu, lược cài tóc kiểu dáng rất thanh kỳ, chạm mai, lan, cúc, trúc hoặc loan, phượng, yến, oanh … Tù còn kiếm đá marbre làm thành vòng, nhẫn … có khắc tên, khắc tuổi, hoa lá, chim muông.

Nhưng mà đặc biệt nhất là điếu cày, nõ điếu bằng đá kêu hết cỡ, thêm vào cái thân điếu cày cũng là một kỳ công. Phải đi kiếm một ống nứa vừa độ, không già quá mà cũng không non quá, đủ dày để không óp không vỡ, rồi khắc lên đó hình vẽ mà mình muốn. Rồng mây gặp hội, Anh hùng độc lập (con chim điêu đứng một mình trên cành thông), Ngư, tiều, canh, mục hay là Bát tiên quá hải. Vẽ xong rồi là đem đốt. Phải bó rơm chung quanh điệu nghệ cách nào mà khi đốt xong, lấy lá chuối khô đánh lên, ống điếu lên nước vàng óng, những chỗ đen, chỗ cháy trở thành mây, thành núi hay là cây cối xa xăm. Vừa phải có nghề, cũng vừa phải “may tay có lời” mới được. Có thể nói tù cải tạo là nghèo mạt rệp, nhưng kể riêng về điếu cày thì không ở đâu có được những chiếc điếu cày vừa kêu thánh thót vừa đẹp ly kỳ rùng rợn như trong tù cải tạo. Những cái điếu, cái lược, cái vòng, cái nhẫn … ấy là “gia tài” của tù. Có còn gì khác nữa. Công danh, sự nghiệp, hiện tại, tương lai, ngay cả đời sống này cũng không còn là của mình nữa. Vợ con cũng vậy. May mắn lắm mới còn.

Biết bao nhiêu anh em xung quanh bỗng chốc trở thành “con bà phước”. Của riêng còn lại chút này. Nó là gia tài, là của cải đôi khi còn là kỷ vật của anh em để lại. Có một anh bạn tù, đói quá, ăn bậy uống bậy nên cứ phù lên xẹp xuống hoài hoài, lần này không những cái chân phù thũng mà cái bụng cũng chướng lên. Phải đưa lên “tuyến” trên. Trước khi ra đi anh ta nói với người bạn thân “Cái điếu Rồng Mây Gặp Hội của tao, nếu tao còn về được thì mày đưa lại cho tao. Nếu tao đi luôn thì mày giữ lấy mà dùng”.

Anh bạn này đi luôn thật. Cái điếu của anh là “Rồng Mây Gặp Hội” nhưng bản thân anh, anh gặp được những gì? Tôi có một anh bạn đồng binh chủng, Trung tá Chiến Tranh Chính Trị Lê Văn Hóa. Anh là một người “vui” nhất đội. Lúc nào cũng thấy anh cười, rởn. Bài tủ của anh là “Ngộ pến Tàu à ngộ mới sang. Sang Nam Việt pán puôn làm giàu.” Kịch lịch sử “Lửa Kinh Thành” Lê Văn Hóa đóng tướng Tàu Mãn Thanh là vô địch. Thể thao môn gì cũng biết, cái gì cũng chơi. Bóng chuyền, bóng đá, bóng bàn, còn đánh cờ nữa. Cuộc vui chơi nào cũng đều có mặt Lê Văn Hóa. Anh là “tay chơi” thứ thiệt, chơi hết mình; đặc biệt không thấy anh thở than kể lể điều gì bao giờ. Theo như tôi hiểu anh có lập gia đình, nhưng không có con. Quà cáp của anh cũng thuộc loại “bà phước”, đơn sơ lắm, “năm thì mười họa”. Tại sao bạn tôi vui cười hoài được nhỉ? Anh là người tự trọng, không vay mượn, xin xỏ ai. Nhưng bạn tôi là người “xấu đói”. Cái bao tử nó hành là không chịu nổi. Anh là vua cải thiện linh tinh. Mẫu sắn, đọt khoai, đồ sống sít thế nào, Lê Văn Hóa đểu “chạp” hết. Có lúc không xoay sở, cải thiện vào đâu được, Lê Văn Hóa liền vơ mấy chùm cỏ tóc tiên trồng ở trước nhà tù, rửa sơ sịa rồi ăn luôn. Nhà tù bên trong thì chật hẹp, hôi hám nhưng ngoài sân trước lán tù thì lại có vườn hoa cây cảnh, có hồ bán nguyệt (không biết có cô nàng nào quá bộ đến đây rửa chân, rửa cẳng hay không). Cứ đứng ngoài cửa mà nhìn (đừng có vô, đừng có sống ở trong đó) thì nhà tù trông khang trang, như nhà một vị hưu quan về ở ẩn. “Hoa chăm, cỏ xén, lối phẳng, cây trồng”. Một số anh em già yếu và những anh được nghỉ “làm việc nhẹ” hằng ngày phải lo về sạch sẽ, sửa sang vườn hoa cây cảnh, đường đi lối lại. Bây giờ vì đói quá nên Lê Văn Hóa chạp gần hết bồn cỏ tóc tiên trước nhà. Ăn uống bậy bạ, lăng nhăng nên Lê Văn Hóa hư mất bộ tiêu hóa. Cái trực tràng của anh bây giờ nó đóng mở tự do, không còn tùy thuộc ý định của chủ nhân nữa “ra vô thong thả”. Người đã như vậy mà một hôm trại thành lập đội đá banh đá giao hữu với K3 ở bên, Lê Văn Hóa còn nhất định ghi tên “cho tôi đá đờ mi”. Vừa vừa phải phải thôi chớ. Người đi không muốn nổi mà còn đá đấm nỗi gì!!!

Càng đói, càng ăn bậy cho đầy bao tử thì bộ tiêu hóa của bạn tôi càng hư hoại. Sau này bạn đâu có mặc quần được nữa. Quấn quanh người một cái khăn rách kiểu xà rông, để nhỡ có đi ngoài thì cứ vậy mà ngồi xuống. Người trông không còn ra người. Như một cái xác biết đi, vàng vọt và hôi thối. Lại phải cáng anh đi lên tuyến trên. Tôi và vài người bạn nữa dìu anh lên brancard. Anh quay lại, đưa cho tôi một cái ghế xếp, cái ghế làm rất công phu, xếp lại chỉ bằng cuốn sách, giở ra là ghế chéo ngồi rất tiện. Lê Văn H. nói: “Tôi thấy cái chân anh bết lắm, giữ lấy cái ghế này mà ngồi đi … ” Mọi người khiêng brancard đi ra cổng trại. Tôi giơ tay vẫy vẫy. Lê Văn Hóa nằm mà giơ tay vẫy lại, miệng còn hát “Ò e, con ma đánh đu, thằng Tây nhảy dù, Zorro bắn súng.” Người tù cải tạo ấy cho đến khi sắp chết vẫn còn đùa rỡn. Sau này được tha về, mỗi khi ngồi cái ghế xếp, kỷ vật của bạn tù Lê Văn Hóa tôi lại nghe văng vẳng “Ò e con ma đánh đu … ” không biết hồn ma của bạn có được ngậm cười nơi chín suối?

(1993)