Bè bạn gần xa

Phan Lạc Phúc

Văn Nghệ xuất bản California USA 2000

Bìa Khánh Trường

Phụ bản Họa sĩ Thái Tuấn (Pháp)

Duy Thanh (Mỹ) – Ngọc Dũng (Mỹ)

Post by Sơn râu 13 Oct 2026

Vào khoảng đầu năm 1979, ở trong trại cải tạo Tân Lập (Vĩnh Phú) một bữa tôi được ông anh tôi, cô em tôi và mấy đứa cháu tôi gọi tôi bằng chú, bằng bác từ quê nhà Sơn Tây tới thăm nuôi. Cùng một lúc 2 gia đình (gia đình tôi và gia đình của một bạn tù nữa) được cán bộ cho ngồi mỗi gia đình một mép bàn, cán bộ ngồi giữa, để người thăm nuôi được dịp “động viên” người thân cải tạo sao cho tốt. Có cán bộ ngồi ngay trước mặt như vậy nên câu chuyện lúc nào cũng phải đúng sách vở “ơn bác, ơn đảng, chính sách nhân đạo khoan hồng của nhà nước, lao động vinh quang, vân vân … và vân vân … ” Ngồi nghe chuyện của người bạn không muốn nghe cũng phải nghe vì gần nhau quá, tôi bỗng nhiên vô cùng cảm phục người chị bạn tù của tôi đang ngồi nói chuyện với em. Bạn tù của tôi người Huế, bà chị cũng gốc Huế nhưng ra Bắc công tác đã lâu. Nghe nói bà là cán bộ giảng dạy về sư phạm ở Hà Nội. Những câu bà nói với cán bộ nghe thật là thánh thót: Xin cảm ơn ban giám thị trại, xin cảm ơn các cán bộ quản giáo đã giúp đỡ em tôi biết cải tà quy chánh, sớm quay về với nhân dân, với xã hội với gia đình.” Xong rồi bà quay lại nói với em bà là bạn tù của tôi “Mi rán học tập cho tấn tới, vợ con mi đang đợi ở nhà”. Nhưng rất lẹ và nói bằng một giọng Huế đặc sệt, bà chêm vào giữa “con mi hắn đi rồi”, bà ca lại điệp khúc ơn đảng, ơn người rồi tiếp “vợ mi, hắn đang ngóng tin”. Bắt được những tín hiệu này, tôi thoáng nhìn bà. Bà cũng thoáng nhìn tôi, miệng hơi mỉm cười, một nụ cười như vừa có ý cảm ơn, vừa có ý “yêu cầu im lặng”. Cán bộ công an một thượng sĩ mới trên 20 tuổi, chưa đi đâu xa bao giờ ngoài đất Bắc, nghe giọng Huế như vịt nghe sấm, nghệt mặt ra đâu có hiểu gì trong cái ngôn ngữ đặc quánh những mô, tê, răng, rứa. Tôi phục bà chị người bạn tù của tôi, rất quyền biến, rất thông minh, vẫn “ca” đúng bài bản mà vẫn thông tin đầy đủ cho người nhà. Tôi nghe xong câu chuyện của bạn mà sốt ruột, vì lũ con tôi và “mẹ cháu” ở nhà không biết trôi nổi đến đâu? Tôi đã được tin căn nhà tôi bị nhà nước quản lý, mẹ con nó phải bồng bế nhau đi kinh tế mới. Không sống nổi nên phải trốn về sống lẩn quất với ông bà ngoại ở Hóc Môn. Nửa năm trước tôi có nhận thư của gia đình. Con gái đầu của tôi viết “tụi con chắc sẽ đi lao động với dì tư, hay chú Ba”. Nó nói thế là tôi hiểu, vì dì Tư (em nhà tôi) và chú Ba (em tôi) đều đang ở Mỹ. Các con tôi, cũng như mọi gia đình “ngụy quân, ngụy quyền” khác đang tìm cách ra đi. Bố bị đi tù, mẹ bị tước đoạt hết tài sản, chính phủ lấy nhà đuổi đi kinh tế mới, học không được học, nghề thì không có nghề, tôi nghĩ các con tôi chỉ có một lối thoát “vượt biên”. Nhiều đêm nằm vắt tay lên trán, nghĩ mình vụng tính vụng suy nên liên lụy cả nhà, vợ con khốn khổ. Thân mình không tính làm gì nhưng nghĩ thương vợ thương con. Bây giờ nghe tin con bạn đã ra đi được, tôi vừa mừng cho bạn mà chuyện vợ con mình lại càng bối rối. Chợt thằng cháu gọi tôi bằng chú ngồi bên trái bấu nhẹ vào tay tôi mà nói: “Cháu vừa vào Nam thăm thím và các em. Các em MC, TQ, TK, HH đã tới vùng kinh tế mới”. Chén nước thằng cháu tôi vừa để xuống bàn chợt nó luống cuống thế nào làm đổ. Một đứa cháu gọi tôi bằng bác ngồi bên phải tôi, phía cán bộ liền đứng nhoài ra bàn, có vẻ muốn lau chỗ nước vừa làm đổ. Thằng cháu ngồi bên trái liền lẹ tay, từ chỗ nước đổ viết vội hai chữ UC. Tôi vừa nhìn ra thì thằng cháu đã vét chỗ nước đổ từ bàn xuống đất xóa ngay chữ UC vừa viết vội. Tôi sáng mắt lên mà hỏi lại “Tới rồi à?” – “Vâng thưa chú các em đã bắt đầu lao động.” Tôi đưa tay lên vuốt mặt để xem mình tỉnh hay mơ. Không, đây là chuyện thật. Chuyện tôi mong ước bao ngày mà hôm nay không ngờ nó tới. Anh tôi, em tôi và các cháu tôi ở quê nhà lên đây hôm nay cốt ý là để báo cho tôi hay việc ấy. Tôi nghĩ thầm trong bụng:

“Thôi từ nay mình có chết cũng được rồi”. Cái trò “ảo thuật” giữa mấy đứa cháu tôi và tôi chắc không qua được đôi mắt tinh anh của bà chị người bạn tù của tôi ngồi đối diện. Tôi nhìn sang, bà nhìn lại tôi mà nở một nụ cười đằm thắm, một nụ cười đồng cảm sẻ chia. Tôi cũng nhìn lại bà mà khẽ cúi đầu, muốn cám ơn bà và cũng có nghĩa là “xin im lặng … “

Tôi từ nhà thăm nuôi đi về trại mà người như bay bổng. Như thế là mấy đứa con tôi đã tới Úc. Nước Úc ở chỗ nào? Phong thổ ra làm sao? Cái trí nhớ mòn mỏi của tôi chỉ cho tôi biết đó là một châu lục nằm phía nam bán cầu, nổi nên giữa Thái bình dương, nơi có rất nhiều những con đại thử. Báo chí, sách vở của xã hội chủ nghĩa thì không gọi vùng này là Úc châu, mà kêu bằng Châu đại dương. Mấy tháng sau, tôi lại nhận được thư và hình ảnh của mấy đứa con tôi từ Úc gửi về. Vừa có việc Bộ trưởng Phan Hiền đi dự hội nghị Genève về quy chế tù binh nên chúng tôi cũng dễ thở hơn đôi chút. Thư từ, quà cáp nhận được đều đặn hơn. Tôi nhìn hình mấy đứa con tôi đang đi picnic ở một khu công viên bên Úc mà không nghĩ rằng đó là con mình; chúng nó cao lớn, phổng phao quá đỗi. Công viên cỏ non xanh rợn, hoa lá tưng bừng. Tôi có cảm tưởng rằng những hình ảnh ấy không thuộc về trái đất khổ đau này, mà nó thuộc một hành tinh nào khác.

Thư tiếp theo tôi được biết thêm 4 đứa con tôi tới thành phố Sydney được 2 gia đình ân nhân bảo trợ. Hai đứa con gái ở nhà ông bà d’A … Hai đứa con trai ở nhà ông bà F …đều ở khu Castle Hill. Có hình thằng con trai tôi ngày nghỉ đang “ủi” máy cắt cỏ trong khi ông F. đang cầm một cái kéo tỉa hoa. Xa xa căn nhà nằm dưới tàng cây thông xanh mát. Con gái đầu của tôi lại viết thư cho hay là nó không biết quyết định ra sao khi vào đại học. Bởi vì ông bà ân nhân bảo trợ không đồng ý nhau trong việc học của con tôi. Ông ď’A muốn con tôi học nghề nurse, vì nghề này đang khan hiếm ở Úc. Còn bà ď’A. lại muốn con tôi học làm nghề cô giáo dạy Pháp văn. Ngày nghỉ ở đây bà dA thường dẫn con gái tôi đi dự những tea-party chuyên nói tiếng Pháp; tôi nhớ đến lá thư năm trước khi con tôi còn ở Sàigon, nó kể rằng nó phải xin đi làm ca đêm để được ăn mì bồi dưỡng. Bây giờ nó ăn mặc đẹp đi dự tiệc trà, ăn cheese cake và nói năng kiểu cách. Từ một con vịt xấu xí bây giờ con tôi đang thoát xác trở thành một con thiên nga. Tôi ở chốn rừng sâu, xin cảm ơn những tâm hồn nhân hậu …

Việc đầu tiên khi chúng tôi tới Úc giữa năm 1991 là phải tới khu Castle Hill thăm ân nhân. Gia đình ông bà F. và ông bà D. đều ở đó. Tới nơi mới thấy vùng này là vùng dành cho người khá giả. Những biệt thự, có khi là những lâu đài nhỏ nằm kín đáo giữa một vùng cỏ cây hoa lá, nhà nào cũng vườn trước, vườn sau, rộng rãi, thênh thang. Bà F. đón chúng tôi với khuôn mặt dàu dàu vì ông F. mất chưa hết tang. Đứng tưởng niệm trước tấm hình ông F. tôi thầm xin ông thứ lỗi cho thằng con trai thứ của tôi. Nó không nghe lời khuyên bảo của ông vào Hải quân vì nó không muốn như tôi, mấy chục năm nhà binh rồi kết thúc trong đớn đau, tủi nhục. Bà F. ôm thằng con tôi mà nước mắt ngắn dài. Chắc bà nhớ đến thời kỳ thằng con tôi cùng ông F., những ngày nghỉ, 2 người sửa sang khu vườn rộng rãi, cắt cỏ, trồng hoa. Khu vườn thiếu người chăm sóc nên bà cho hay là bà sẽ bán khu dinh cơ này để đi ở với con gái ở tiểu bang khác. Chắc là bà không muốn ở lại nhìn khu nhà cũ mà thiếu vắng người xưa. Chúng tôi mời bà F. lên xe tới nhà ông bà D. vì ông bà D. có chương trình mời chúng tôi và bạn bè ăn trưa ở đó.

Ông bà D. là người định cư lâu năm ở khu vực này khi Castle Hill còn là một chốn hoang vu nên có một con đường nhỏ ở gần đó mang tên thời con gái của bà … Ông bà D. rất vui và coi là một trùng hợp ngẫu nhiên khi tôi đồng tuế với ông và nhà tôi cùng tuổi với bà. Ông bà D. là người Công giáo nên 2 ông bà rất nhiều con đến 7, 8 người (không nhớ được hết). Nhưng tấm lòng yêu thương của ông bà rộng mở nên ông bà bao dung 2 đứa con gái tôi cũng gần giống như con của ông bà. Ông D. vốn là một nhà xây cất. Căn nhà chính của ông, tùy theo sự tăng gia nhân số trong nhà, cũng mọc ra thêm dãy nhà bên phải, dãy nhà bên trái. Tuy vậy nhưng căn nhà dài dằng dặc của ông bà, cũng như sân quần vợt, bể bơi đều phù hợp với cây cao bóng cả và hoa cỏ trong vườn. Ông D. đưa chúng tôi đi thăm hết khu dinh cơ của ông. Tới một căn phòng có 2 cái giường nhỏ đặt 2 bên. Một bên treo hình C. con gái ông bà, một bên treo hình H.H. con gái tôi. Bà D. chỉ vào 2 tấm hình mà nói “những đứa này nó đã đi lấy chồng, đã bỏ chúng tôi mà đi rồi. Chúng cũng ít khi về thăm tôi nữa.”

Ở trên phòng khách, có treo hình toàn thể gia đình. Tôi nhận ra hình vợ chồng con gái đầu của tôi ở Mỹ và 3 đứa con của nó chụp chung với ông bà D. khi ông bà sang Mỹ chơi. Gia đình D. (cả các con của ông bà nữa) khi sang Hoa Kỳ là tới nhà con gái tôi ở San Diego làm “trụ sở”. Con tôi rất chân thành đón tiếp ông bà D. và gia đình như những người thân thiết trong nhà. Các cháu ngoại tôi gần gũi và thân thuộc với ông bà D. nên chúng gọi ông bà là grandpa, grandma rất tự nhiên. Ông bà D. không những là ân nhân của gia đình tôi mà còn là ân nhân của rất nhiều gia đình VN khác từ cuối thập niên 70 đến nay. Ông bà cùng họ đạo nơi ông bà ở đã mở rộng vòng tay đón tiếp rất đông người VN di cư hết đợt này đến đợt khác. Sự đóng góp vô vụ lợi của ông bà D. đã khiến cho chính phủ Úc mấy năm trước, tặng ông bà một huy chương cao quý. Buổi lễ trao chặng huy chương ở nhà ông bà D. đã là một ngày hội. Hàng mấy trăm người Việt Nam ở bốn phương, tám hướng kéo về, đủ các tầng lớp tiến sĩ, cử nhân, kỹ sư, bác sĩ, luật sư, công nhân viên chức, nhạc công, nhà buôn, làm ruộng, đánh cá, v.v … tất cả tề tựu về đây vừa để họp mặt, vừa để ghi ơn một tấm long nhân ái, biểu tượng cho một tâm hồn Úc đại lợi chính danh.

Từ giữa thập niên 80 các con tôi đã có ngôi nhà nhỏ townhouse ở Cabramatta. Nhưng khi chúng tôi sang tới Úc, trừ thằng con trai thứ của tôi đã có nhà ở gần sở nó làm vùng Grandville, 2 con tôi một trai một gái mới rủ nhau mua nhà ở vùng ngoại ô. Hai anh em nó cuối cùng chọn được 2 căn nhà ở khu Bonnyrigg vùng mới mở, nhà nào cũng có vườn trước vườn sau. Hai căn nhà cách nhau chừng 15 phút đi bộ hay là 5 phút đi xe. Chúng nó nói rằng: tụi con thường đi làm vắng, bố mẹ ở nhà có cái vườn để bố mẹ trông nom, trồng rau trồng cây VN cho bố mẹ đỡ buồn, đỡ nhớ nhà. Chúng nó mỗi đứa để sẵn 1 căn buồng ở trong nhà. Chúng tôi thích ở nhà nào thì kéo nhau sang đấy ở, hay đứa nào cần ông bà trông nom con cho nó thì “ông bà” lại tới làm babysitting. Đây là job mà chúng tôi tình nguyện làm, không cần trả lương, chỉ cần được ôm những đứa trẻ còn thơm mùi sữa hay chuyện trò, đùa giỡn với mấy đứa cháu đang bi bô tập nói. Năm nay thằng cháu nội tôi đã đến tuổi đi học lớp “mẫu giáo”. Hôm nào mẹ nó bận, tôi lại đưa cháu tôi đi học. Đi chừng 10 phút là đến trường. Trước khi vào lớp thằng nhỏ ôm hôn ông mà nói “để cháu vào học rồi cháu về cháu dạy ông”. Vợ chồng già chúng tôi đến tuổi lẩm cẩm. Không ở đâu yên. Ở nhà con trai thì nhớ nhà con gái và ngược lại. Cho nên hằng ngày, chúng tôi thường đi bộ từ nhà này sang nhà kia, như một thứ exercise. Con đường 15 phút này chúng tôi đi lại đã quen, biết hết từng nhà, từng đầu đường góc phố. Hai bên láng giềng nhà con gái tôi (nơi chúng tôi ở hiện tại) một bên là nhà ông “Ăng lê”, một bên là nhà ông “Liban”. Ông Ăng lê thì nói năng rất ít nhưng khi gặp chúng tôi bao giờ ông cũng giơ tay với một tiếng Hello. Ông Liban thì ngược lại thân mật một cách ồn ào. Khi ông có việc đi vắng, ông còn nhờ chúng tôi trông nhà giúp. Xa một chút là một gia đình VN, vợ chồng làm nghề may còn trẻ. Có cái vườn trước nhà rất đẹp, hoa ngọc lan thơm lừng. Chúng tôi đi qua cả vợ cả chồng đều đon đả “Các bác đi dạo chơi buổi sáng”. Ở đầu đường là nhà một ông người Áo, đã có tuổi, cũng thường hay đi bộ như tôi. Một hôm lúc mới gặp nhau tôi mới hỏi quê hương ông ở đâu? Ông cho biết nước ông là nước Áo “À xứ sở của J. Strauss, của Blue Danube. Nước ông nổi tiếng về âm nhạc”, tôi nói vậy. Người bạn già cùng phố liền trả lời: “Không xứ sở tôi nổi tiếng về chuyện khác.” Tôi còn đang ngơ ngác thì ông ghé tai tôi nói nhỏ “Rượu và đàn bà”. Từ đó chúng tôi gần gũi nhau hơn và thường rủ nhau đi bộ.

Nhà con trai tôi ở một cái cul de sac. Đây là một khu toàn người Úc. Chỉ có mỗi gia đình con trai tôi là VN lạc loài vào đó. Ở bên cạnh nhà nó là một gia đình người Úc có một lũ con trai mới lớn nghịch như quỷ. Thằng con tôi mới xin được một cây hoa mận trắng. Nó trồng chăm chút ở giữa vườn trước cửa. Một bữa đi làm về thằng con tôi thấy cây mận gãy gục, nằm thẳng cẳng. Thằng nhỏ con ông hàng xóm đi xe đạp ngang qua vườn làm gãy cây, gãy hoa. Thằng nhỏ mới lớn không đi xe đạp ở dưới đường mà nó lại thích đi len lỏi trong vườn nhà nó và vườn lân cận. Con trai tôi giận lắm định sang bên ông hàng xóm nói thiệt hơn. Tôi phải can ngăn nó, bảo rằng: “Đừng bao giờ chấp trẻ con. Vài năm nữa, thằng con của con nó cũng sẽ phá phách như vậy. Chớ nên vì trẻ con mà mất lòng người lớn. Ở đâu cũng phải giữ lấy tình hàng xóm. Bán anh em xa mua láng giềng gần.” Nhà kế nữa là một gia đình Úc. Chúng tôi không biết tên tuổi là gì nhưng thấy có một cái vườn trước rất xinh, lúc nào cũng hoa chăm, cỏ xén, lối phẳng, cây trồng nên chúng tôi gọi đó là nhà “ông vườn đẹp”. Ông này có một sự nghiệp “mê làm vườn”. Cứ đi đâu về là ông ta lại ù ù cái máy cắt cỏ, hay tí tách tỉa bông, tỉa hoa. Chiều chiều ông ta thường ngồi trong vườn bông mà uống la de. Một bữa bố con tôi đi ngang qua, ông kéo vô mời uống. Con tôi liền chạy về mang “chả giò” ra nhậu. Thế là quen, là thân nhau từ đấy. Ông vườn đẹp một bữa mới bảo con tôi: “Vườn nhà mầy lôi thôi quá. Mầy có cần tao giúp một tay không?” Con tôi liền trả lời qua quýt “Bận quá không đủ thì giờ”. Một ngày chủ nhật con tôi đang sửa sang vườn. Chợt ông “vườn đẹp” hàng xóm chạy ngay sang, mang theo một cái máy tỉa cỏ, nhào vô mà tỉa ào ào, can cũng không được. Ông ta có máu nghiện làm vườn thấy cỏ mọc mất trật tự là ngứa mắt, hay là ông thấy vườn nhà  bên là nhà con trai tôi hoa cỏ lung tung sợ mất giá vườn nhà ông nên ông a vào làm giúp tôi cũng không rõ …

Tối hôm nay “ông vườn đẹp” có mở một cái party. Nhà ông, nhân dịp Giáng sinh đã được trang hoàng rất đẹp, có hình ông già Noel râu tóc tùm lum trắng xóa đứng trên nóc nhà cạnh ống khói lưng mang một bị quà.  Trước cửa nhà treo dòng chữ lớn: Merry Chrismas. Giăng hoa kết tụi búa xua đủ màu lấp lánh. Trong vườn thì đèn màu nhấp nháy trên các ngọn cây. Mọi gia đình trong khu cul de sac mỗi nhà sẽ mang một món ăn, một thức uống sang tham dự. Bố con tôi sẽ tới với món đã được gia đình ông vườn đẹp “còm măng” trước: chả giò và rượu Chardonnay trắng. Tôi mới sang Úc được mấy năm, ít đi đến đâu nên tôi coi cái khu phố tôi ở là đại diện cho nước Úc. Ít lâu nay tôi thấy người ta hay nhắc đến danh từ “main stream” (dòng chảy chính) của nước Úc. Dòng chảy chính ấy ở đâu? Ở đây chăng? Tôi mong như vậy.

(1994)