Bè bạn gần xa

Phan Lạc Phúc

Văn Nghệ xuất bản California USA 2000

Bìa Khánh Trường

Phụ bản Họa sĩ Thái Tuấn (Pháp)

Duy Thanh (Mỹ) – Ngọc Dũng (Mỹ)

Post by Sơn râu 12 Oct 2026

Giữa năm 1978 chúng tôi được chuyển từ trại tù Yên Hạ (Sơn La) về trại Tân Lập (Vĩnh Phú). Từ miền Thượng du dời về miền Trung du, anh em ai nấy đều lấy làm mừng vì “nước Sơn La – ma Vạn Bú” đã là câu cửa miệng. Nhưng về đến nơi thì mới thấy đúng là “một bên là dao găm – một bên là thuốc độc” cũng không biết bên nào “êm ái” hơn bên nào. Trại Tân Lập này có 3 cái cực kỳ: ăng ten, chuột và rệp. Ở đây không biết ai là bạn mà cũng không biết ai là chỉ điểm. Vì chính những tên chỉ điểm lại thường thở than, chửi bới mạnh hơn ai hết. Anh em đều cảnh giác “hồn ai nấy giữ” – nên không khí trong trại vừa đói khát, vừa e dè, vừa ngột ngạt. Tôi được xếp nằm cạnh một “hán tử” rất “ngầu”. Tóc tai xồm xoàm, râu ria một đống. Đó là trung tá L … nguyên gốc Nhảy Dù, mũ đỏ, sau chuyển sang mũ nâu Biệt Động Quân, chỉ huy một chiến đoàn. Trong khi anh em “giữ mồm  giữ miệng” thì mũ đỏ L. vẫn cứ “phát” đều đều. Tôi lúc mới đầu, vì được anh em ở đây dặn dò nên cũng không dám trao đổi, tâm sự gì với L. sợ trúng “ám khí”. Một bữa đi làm về, thấy L. râu tóc um tùm, rậm rạp cán bộ trực chỉ mặt L. mà bảo “Anh kia sao râu tóc linh tinh” – L. điềm nhiên trả lời “Quy định của trại là cấm giữ đồ sắc nhọn …Tôi không có dao cạo râu – mà ở đây 3 tháng mới đến lượt cắt tóc – nên tóc tai tôi nó mọc ra như vậy, cán bộ thông cảm”. Cán bộ cũng không biết giải quyết ra sao nên L. vẫn cứ râu tóc đề huề. L. râu vốn là dân tù lưu cựu ở đây. Tôi là dân mới tới. Trại Tân Lập là một trại tù lâu năm của Bộ Nội Vụ, nên được xây dựng theo kiểu cũ. Lán nào cũng có 2 từng, từng dưới, từng trên đều lót ván gỗ; ở từng dưới vì lót ván nên mỗi đầu nằm (mỗi người được chừng 50 phân bề rộng) có thể mở ván lên, để ít đồ gia dụng. Tôi từ trại Yên Hạ về có mang theo một bọc bánh mì khô do cô em từ quê nhà Sơn Tây lên tiếp tế. Tới trại mới, tôi để bọc bánh mì khô dưới lớp ván đầu nằm, để lúc đói có chút đồ dằn bụng. Nhưng ngay sáng hôm sau, mở ván lên thì bọc bánh mì khô của tôi đã lép kẹp rỗng không; chuột ăn hết rồi chỉ còn lại mấy viên cứt chuột tròn xoe. Bạn tù nằm bên mũ đỏ L. râu cười khẩy: “Ông là người lịch sự – làm lễ ra mắt chuột ở đây. Ông nên nhớ là chỉ trừ sắt thép hay là gạch đá thì chuột nó mới tha, kỳ dư cái gì nó cũng nhai nuốt hết”. Tôi vừa mới tới, lúc lên đèn kiếm không ra chỗ mắc màn; ông bạn nằm bên liền lục ba lô đưa cho tôi mấy cái đinh tre dài dài mà bảo “Liệu kiếm mấy cái lỗ có sẵn trên tường, ấn cái đinh tre này vô rồi mắc giây màn vào đấy”. Tôi nhớ là đã ấn cái đinh tre vào một cái lỗ trên tường. Tôi thấy từ cái lỗ này túa ra không biết bao nhiêu là rệp – Có một sự chuyển động nào đó nơi đầu chiếc đinh tre. Tôi vội rút ra, cái đinh đã đỏ lòm đầy máu rệp. Tôi và L. ở từng dưới. Đến bữa, khi được ăn “cái gọi là cơm” (thường là sắn khô, hoặc khoai hà, ngô mọt … ) tôi thấy L. ăn uống rất tự nhiên. Tôi thì vừa ăn vừa lo vì mỗi khi có anh em nào đi mạnh ở trên là rệp nó lại “nhảy dù” rơi xuống đầu xuống cổ, xuống cơm canh. Một bữa có vài con rệp rơi xuống bát nước rau của tôi bơi lội tung tăng. Tôi tần ngần không biết tính sao, bỏ đi thì tiếc mà ăn vô thì ớn lạnh. L. râu vội nói “Không có sao đâu ông. Nếu ông không dùng thì ông cứ đưa tôi. Rệp nó hút máu mình chứ có hút máu ai đâu mà sợ…”Trong số anh em trong đội, sau một thời gian sống chung, tôi thấy L. râu là “thoải mái” nhất. Anh thường mân mê bộ râu mà thủng thẳng: “Cái mà mình sợ nhất là thua trận thì bây giờ mình đã thua rồi. Cái mạng sống thừa này đâu còn nghĩa lý gì nữa. Được đến đâu hay đến đó”. Ở bên nhau mấy tháng, quen tính quen nết rồi nên thỉnh thoảng mới dám tâm sự với L. râu. Dạo ấy ở miền Nam đang có phong trào đánh tư sản. Gia đình tôi ở Sài Gòn chắc “tránh trời không khỏi nắng”. Mất nhà mất cửa, đi kinh tế mới … cũng

được đi nhưng tôi lo nhất là thằng con lớn của tôi vừa 18 tuổi đến tuổi “nghĩa vụ”, sắp vô bộ đội. Còn gì đau đớn cho bằng bố bị đi tù cải tạo mà con ở nhà lại cầm súng đứng trong hàng ngũ xã hội chủ nghĩa. Như thế là bố con ở hai chiến tuyến, con bắn bố và bố bắn con. Đến cuối năm 78 thì tôi được tin gia đình tôi một buổi sớm được xe “cam nhông” chở đi vùng kinh tế mới ở Thủ Thừa. Nhưng trong cái không may ấy có cái hết sức là may. Công an phường trước đó đã phát mũ cối, quân phục bộ đội cho con trai tôi; buổi sớm khi gia đình tôi sắp sửa lên đường, công an liền tới nhà tôi gọi con trai tôi ra, lấy lại quân phục, mũ nón mà nói rằng: “Anh là con nhà ngụy không thuộc gia đình vẻ vang nên không được vinh dự đứng trong hàng ngũ quân đội nhân dân”. Tôi ở trong tù thường ân hận là vì mình vụng tính vụng suy nên gia đình, vợ con khốn khổ. Nhưng không ngờ cái tính danh “ngụy” của tôi lại cứu được con tôi khỏi một vòng oan trái.

L. râu có cho tôi hay là gia đình anh ở “nhờ” trong trại Quân Cụ ở gần chợ Cá Trần Quốc Toản (cũ) lẫn với gia đình anh em Hạ sĩ quan, nên không bị đánh tư sản mà cũng không bị đi kinh tế mới. Dạo ấy nhà nước phát phiếu quà, mỗi 3 tháng 1 lần, mỗi lần 3 kí; L. râu vẫn nhận quà đều đặn. Những khi rỗi rảnh buổi tối, anh thường rủ tôi đánh cờ. Anh đúng là dân mũ đỏ chuyên tấn công nên anh đánh “pháo đầu mã đội” rất ác liệt; tôi đánh “bình phong mã” mà nhiều lúc đỡ không nổi. Sức cờ tôi thua anh chừng nửa ngựa. Nhưng vào hồi đầu năm 79 trở đi khi chiến sự bên “Campuchia” càng ngày càng ác liệt … tôi thấy L. râu không có tên lĩnh quà …

Anh phải “vay nóng” tôi ít thuốc lào hút cầm hơi. Anh có cho hay là vấn đề Campuchia đối với Hà Nội là một sự xuất huyết trầm trọng, nhân, tài, vật lực chi vào đó không biết bao nhiêu cho đủ. Bây giờ không còn phân biệt đối xử nữa – không còn gia đình vẻ vang hay là gia đình ngụy quân ngụy quyền – mà cứ đến tuổi là đi. Anh có cho tôi hay là con anh, cũng vừa đi bộ đội … đang chạy … không biết có thoát được hay không?

Cái thoải mái, bất cần đời của L. râu cứ càng ngày càng  xẹp xuống, mà quà nhà gửi cũng càng mong càng mất. Một buổi chiều có người bạn cùng dân “mũ đỏ nhẩy dù” chạy vội đến anh. Hai người kéo nhau ra sân nói chuyện gì không rõ. Lát sau đóng cửa buồng rồi, còn sớm mà L. râu đã giăng màn đi ngủ. Tôi không có bạn cờ, mà cũng không có người ngồi tán gẫu nên đêm đã khuya, đèn điện trại đã tắt rồi tôi vẫn chưa ngủ được. Trong lán tù vẫn còn một đèn dầu hỏa nhập nhoạng. Tiếng ngáy ồ ồ ột ệt, tiếng nghiến răng ken két của một bạn tù nào đang say ngủ hòa cùng tiếng kẻng cầm canh ở phía xa xa. Tôi chợt nghe một tiếng nấc nghẹn ngào như cố nén từ phía L. râu. Tôi nhìn sang thấy vai anh rung lên từng chập. Tưởng bạn tôi cảm sốt tôi vội vén màn bò dậy, lần sang. Trong ánh sáng mờ mờ của một ngọn đèn dầu, tôi thấy L. râu nước mắt đầm đìa, râu ria ướt nhẹp – L. râu chợt cầm tay tôi mà nói khẽ

“Cháu nó chết ở Campuchia rồi anh ơi … “