Bè bạn gần xa

Phan Lạc Phúc

Văn Nghệ xuất bản California USA 2000

Bìa Khánh Trường

Phụ bản Họa sĩ Thái Tuấn (Pháp)

Duy Thanh (Mỹ) – Ngọc Dũng (Mỹ)

Post by Sơn râu 11 Oct 2026

Trại Yên Hạ ở Phù Yên (Sơn La) là một trại tù hỗn hợp, vừa có tù chính trị vừa có tù hình sự. Tết đến, trại tổ chức cho bên khu A (chính trị) đánh bóng chuyền với khu B (hình sự).

Nếu đúng là như vậy, anh em chúng tôi không chơi; có vui gì khi phải đụng độ với anh em hình sự. Thắng cũng không có gì vinh dự mà thua thì lại càng khó coi. Ở đây, gọi là hình sự nhưng thực tế đội hình khu B là đội Công an. Vì trong đội khu B đã có 3 cán bộ Công an (nếu cần còn có thể tăng thêm nữa). Anh em hình sự chỉ có một người chơi được, kỳ dư có mặt cho vui vậy thôi. Huấn luyện viên kiêm đội trưởng của đội bóng truyền hình sự là chuẩn úy Công an M., “đỉnh cao trí tuệ” điển hình và là người vừa đập trái banh vừa tuyên bố “đập tan dinh Độc Lập”. Cho nên anh em chúng tôi sửa soạn là để đánh với đội Công an này, đánh cho tên cán bộ “ếch ngồi đáy giếng” một kinh nghiệm để đời.

Anh em tôi tập ở sân dã chiến ngoài trại. Với tư cách ông bầu của đội khu A (tù chính trị) thỉnh thoảng tôi cũng vào sân trong trại để xem đường đi nước bước của đội bóng khu B (hình sự). Lực lượng chính của đội này nằm ở mấy tay Công an, đứng đầu là chuẩn úy M. Đội Công an Tây Bắc chiếm giải của bộ Nội vụ có 2 người của đội Phù Yên này. Trong đó có chuẩn úy Nh., cây đập chính và thượng sĩ Q. cây nêu. Ở đây còn có một cây đập Công an khác mới đổi về, thiếu úy B. đánh trên lưới rất có nét: đập cả 2 tay. Anh em hình sự có 3 người đứng trong đội bóng, chỉ có 1 tay chơi được, còn 2 tay khác, tài nghệ bình thường không có gì đáng kể. Đội bóng chuyền khu B vẫn chơi theo kiểu cổ điển: 3 người đập 3 người nêu, cặp nào vô cặp đó. Mấy cán bộ Công an còn trẻ, thể hình của mấy cây đập khá tốt trên 1,75m, cú đập rất mạnh. Thấy đội khu B ăn tập rất đều, đập bóng bình bịch, cười nói ồn ào, thân hình rắn chắc … mấy anh em cải tạo có rỉ tai tôi mà hỏi rằng: “Liệu có phải mang thúng mà đựng banh không ông? Tụi nó mạnh quá mà anh em mình ốm yếu … ” Trước sự lo lắng của anh em, tôi đều mỉm cười mà nói “An tâm. Xin các anh an tâm”. Tôi nói “an tâm” vì con bài chủ lực của đội bóng cải tạo, cây nêu M., cây nêu quốc tế một thời của đội tuyển miền Nam, tuy già rồi, yếu rồi nhưng mấy bữa nay đã bắt đầu lại sức. Đội bóng của chúng tôi được anh em “thương” lắm. Đói dài người nhưng kiếm thêm được củ khoai, củ sắn anh em vẫn cứ dấm dúi đem cho. Anh em mới nhận quà cho thêm gói mì, hộp sữa. Chúng tôi cảm kích trước cái tình của anh em bạn tù đồng đội, đồng thời hiểu được kỳ vọng của anh em đặt để nơi chúng tôi: đội bóng của miền Nam “thua trận” trước đội bóng “đỉnh cao, toàn thắng”.

***

Trận đấu bóng chuyền giữa khu A và khu B (hay nói cho đúng hơn giữa người tù và cán bộ coi tù) là một sự kiện trung tâm của các cuộc vui ngày Tết đầu năm 1978. 10 giờ sáng mồng 2 Tết mới bắt đầu đánh mà từ 9 giờ, đã có khá đông tù nhân của cả 2 khu chầu chực. Hàng ghế danh dự bày trước sân đông đảo hơn mọi khi nhiều. Trại bữa nay mời tỉnh ủy Sơn La và hầu như khắp mặt huyện ủy Phù Yên cùng những nhân vật công an đầu sỏ ở khu vực này đều có mặt. Trên 9g30 khách khứa đã đông đủ. Những bộ quần áo đại cán, huy chương xanh đỏ lòng thòng, những bộ complet vụng về, những cravate thắt vội, những khuôn mặt đỏ bừng vì rượu hay vì men say hãnh tiến. Đội khu B hay đội Công an đã sẩn sàng trên sân: áo maillot đỏ, quần đỏ, bắp thịt săn chắc đang khởi động trên sân. Gần 10 giờ, trọng tài đã thổi còi đội tù chính trị mới ra sân. Áo maillot kaki, quần kaki, gầy còm ốm yếu. Chúng tôi không mặc đồ của trại cho mượn mà mặc quần áo cũ theo màu quân phục năm nào. Tay trọng tài của trận đấu hôm nay là một tù hình sự lâu năm. Tốt nghiệp trường Thể dục Thể thao Phan Thiết ngày xưa, nhưng tù mút mùa vì dính vào vụ làm tem phiếu giả.

Trận đấu bắt đầu đúng 10 giờ. Đội chúng tôi hơi thất lợi vì chói ánh sáng mặt trời. Vừa vào trận chúng tôi áp dụng theo chiến thuật đối phương 3 người đập, 3 người nêu. Chơi theo chiến thuật của họ để ngay tại trận, kiểm chứng  xem họ mạnh chỗ nào, yếu chỗ nào. Hai cây đập ăn điểm của họ là chuẩn úy đỉnh cao trí tuệ M. và thiếu úy B. Nhưng M. chỉ đập một chiều tay phải. Thiếu úy B. đập cả 2 tay nhưng chỉ đập được khi banh nêu sát lưới. Nếu “bắt một” không chuẩn, không đưa bóng tới cây nêu, trái banh coi như “vô hại”. Dàn chắn rất thưa vì 3 cây nêu lùn thấp. Đội tù chính trị chúng tôi luôn bị dẫn và sau chừng 15 phút đấu, khi tỉ số là 10-7 (chúng tôi thua 3 trái) với tính cách ông bầu tôi xin hội ý (temps mort). Tôi nói với anh em “đánh 1-5″. Tôi nhớ, cây nêu M. trước khi tôi trở ra sân đã nắm tay tôi rất chặt. Tôi hiểu và tôi mừng vì cái bắt tay ấy. Như vậy là M., cây nêu quốc tế thuở nào đã thấy nóng trong người, đã quyết định chơi. Đội hình 1-5 như một chiếc hoa. Khi còi giao banh vừa thổi, là anh em di chuyển chỉ một mình M. đứng giữa như một cái nhị hoa, các đấu thủ khác tản ra như một cánh hoa. Nhị hoa ở giữa chỉ huy trận đánh. Với chiến thuật này, đấu thủ di chuyển rất linh hoạt, không đánh theo cặp “người đập người nêu” nữa mà chỉ một người nêu là M., còn tất cả cùng đánh, cùng đỡ. Trái banh vừa được giao sang, M. từ chuyền một, đã nêu ngay cho Vũ Xuân Th. Quả banh, trái với quy luật thông thường, được đập ngay ở chuyền hai nên đối phương ngơ ngác, không kịp đỡ. Chúng tôi lấy lại giao banh. Từ lúc khởi đầu chúng tôi giao banh theo kiểu cổ điển. Kỳ này, đến lượt M. giao banh. Anh giao hanh theo kiểu “Harlem”. M. đứng quay lưng vào lưới, tung cao trái banh, uốn người đập rất mạnh trái banh bằng cườm tay. Đường banh cong, rất mạnh, rất xoáy như một con trăn gió ào ào bay sang phía địch.

Đối phương như thường lệ, giơ hai tay “búng”. Nhưng trái banh quá mạnh, quá “ép phê” nên văng ngay ra ngoài sân. Chúng tôi gỡ 8-10. Trái tiếp theo, bằng trái giao banh Harlem, đối phương không đỡ nổi, chúng tôi tiến lên 9 -10. Trái thứ 3, vẫn bằng trái giao banh bí hiểm, đối phương đỡ không bung nhưng “dính”. Chúng tôi gỡ hòa 10 đều. Tiếng vỗ tay vang dậy trước trái banh “chưa thấy bao giờ”. Nếu chưa thấy bao giờ, hay nói cách khác chưa tập đỡ giao banh kiểu này thì chắc chắn không đỡ nổi. Đỡ giao banh Harlem phải “ki” bằng 2 cườm tay, nếu búng bằng 2 bàn tay là không được, nếu không “bung” cũng “dính”. Đối phương thấy không ổn, liền xin hội ý. Hai đấu thủ hình sự được đổi, 2 đấu thủ Công an khác thay vào. Như vậy gọi là đội banh hình sự khu B, nhưng thật sự 5 trong 6 người bên kia đã là cán bộ. Tay mới vô của bên Công an là một tay lão luyện. Y “ki” trái banh đúng cách. Banh bay tới cây nêu và đập cây số 1 của Công an, chuẩn úy Nh. nhảy lên đập thẳng cánh. Nhưng không biết di chuyển tự lúc nào, trước mặt Nh. bây giờ là Th., biệt kích dù cao trên 1,80m và H. của trường Đà Lạt cao trên 1,75m. Hai người hai “khóa” Đà Lạt, cùng giơ tay chắn. Cú đập của Nh. dội vào 1 bức tường, bắn ngược ngay trở lại. Đôi khu A dẫn trở lại 11-10. Trái tiếp theo đội Công an đỡ trái giao banh Harlem ki ngay sang phía chúng tôi. Banh được chuyền tới cho M. Người nêu quốc tế quay mặt về phía Th. và H., nhưng không ai ngờ trái banh lại nêu ngược về phía sau cho Tr. phi công trực thăng, ở một vị thế rất trống trải. Không người chắn, Tr. đập trái banh như trời giáng. Tiếng vỗ tay ầm ào không ngớt. Nhiều nhất lại là ở phía anh em hình sự. Anh em hình sự oán hận tên chuẩn úy M. thường trừng trị anh em bằng búa đinh y luôn luôn dắt sẵn bên mình; nên bây giờ anh em la lớn “thiên lôi đả, thiên lôi đả”. Cho đến lúc này chúng tôi đã thắng 1 lúc liền 5 trái. Chiến thuật mới, giao banh mới, chắn mới, nêu mới, đập mới. Đối phương đang hoảng loạn. Dân bóng chuyền chúng tôi gọi trường hợp đó là “mất mora!”, khi đối phương đã “mất moral” rồi là phải khai thác tận lực. Chúng tôi thắng sét đầu với tỉ số 15-11 không khó.

Vào sét thứ 2, sét quyết định, bên Công an không có “quân bài” nào mới. Biết được nhược điểm của đối phương chúng tôi khoét sâu và sự bắt một không vững” và dàn chắn thưa thớt của đối phương. Đội khu A tù chính trị chúng tôi luôn dẫn trước. Tài nghệ của M. cây nêu quốc tế đã làm ngơ ngẩn mọi người. Ở vị thế nào anh nêu cũng được. Nêu rất đúng người đúng chỗ. Ngã xuống rồi mà trái banh “ki” lên vẫn tới tay người đập. Trong khi đó dàn chắn của chúng tôi, đối phương không vượt qua nổi nên bao nhiêu quả đập gần như bị vô hiệu hóa. Biết sức của mình có hạn nên chúng tôi nhất định phải dứt cho xong trong sét thứ 2. Chúng tôi thắng sét này, cũng là thắng trận banh này, với tỉ số khá sâu 15-7. Khi trọng tài thổi tiếng còi dứt trận, tôi thấy chuẩn úy M., “đỉnh cao trí tuệ” rũ ra như một cái cây hết nước. Sau trận banh “lịch sử” này, tôi, ông bầu của đội banh khu A được lên chức. Tôi được điều về làm “phân cục trưởng” chuyên môn đi gánh c …

(1994)