Bè bạn gần xa

Phan Lạc Phúc

Văn Nghệ xuất bản California USA 2000

Bìa Khánh Trường

Phụ bản Họa sĩ Thái Tuấn (Pháp)

Duy Thanh (Mỹ) – Ngọc Dũng (Mỹ)

Post by Sơn râu 9 Oct 2026

Đã bắt đầu mùa thu năm 1977. Chúng tôi ở Liên trại 2 trại 1 Sơn La như thế đã được hợn một năm. Hơn một năm ở trại tù cải tạo ngoài Bắc, chúng tôi nhận ra trong năm có những ngày đáng nhớ vì đó là những ngày được ăn no và có “chất tươi”. Những ngày ấy có thể đếm trên đầu ngón tay: ngày Tết Nguyên đán, ngày 1 tháng 5, ngày 2 tháng 9 và ngày 22 tháng 12 ngày thành lập Quân đội Vi Xi. Dưới chế độ Xã hội Chủ nghĩa, được ăn no là một hạnh phúc lớn, huống chi còn được hưởng “chất tươi” tức là ăn thịt. Nhưng nhiều khi việc “ăn thịt” của tù cũng chỉ là có tính cách giả định mà thôi. Vì một con thịt được hạ xuống thì bao nhiêu miếng ngon, miếng bổ, miếng gan, miếng tiết, “bếp trên” tức bếp bộ đội thâu nhận hết rồi, “bếp dưới” bếp tù chỉ còn tí xương, tí da.

Nhưng nguyên cái việc những ngày đó được ăn cơm không độn đã là sung sướng quá. Lũ tù cải tạo chúng tôi ra Bắc nếm mùi Xã hội Chủ nghĩa, đói quanh năm suốt tháng, đói triền miên, đói dài dài; miếng sắn, miếng khoai là ước mơ to lớn nhất. Từ sự kiện này, tôi mới nhận ra rằng cái nghệ thuật cao tay của người Bôn-sê-vích trong việc quản trị là nghệ thuật nắm cái dạ dày. Ngày ấy ngoài Bắc chế độ tem, phiếu còn đang thịnh hành, lương thực còn do tay nhà nước quản lý. Anh em tù lên huyện Phù Yên lĩnh gạo về cho hay rằng nhân dân không ai có quyền được có quá 5 ký gạo trong nhà. Gạo quan trọng và quý giá đến nỗi là đám cưới ở ngoài Bắc thời gian này ai được mời ăn cưới cũng phải mang suất gạo của mình theo. Gia chủ mời là mời thức ăn, thức uống thôi chứ gạo thì ai nấy đều phải tự túc, không ai có khả năng mời người khác ăn cơm. Mỗi người có suất cơm riêng của mình do nhà nước phát. Vì một lý do nào đó, nhà nước, hay nói cho gần hơn là Ủy ban không bằng lòng anh, cất suất cơm của anh đi thế là anh đói. Anh đói thì dù là cha mẹ, vợ con, anh em bạn bè anh có thương anh cách mấy cũng không cưu mang anh được, vì mỗi người cũng chỉ có suất cơm riêng của mình do Ủy ban phân phối mà thôi. Ở ngoài Bắc lúc này, thấy ai mặt mày nhăn nhó, tác phong đau khổ là người ta chi ngay một câu “trông như anh mất sổ gạo”. Mất sổ gạo là nỗi bất hạnh to lớn nhất trên đời.

Ở trong xã hội người nào có quyền cho anh ăn no hoặc bắt anh nhịn đói thì người đó có uy quyền nhất. Nhưng để cho uy quyền được luôn luôn tôn trọng và ngày càng mạnh mẽ thì không nên để cho dân no. Dân no khó bảo. Dân đói dễ điều khiển hơn. Vì khi người ta đói thì giấc mơ to lớn nhất là no bụng. Tiếng nói của bao tử là tiếng nói cấp thiết nhất, có trọng lượng nhất, vì bản năng cơ bản của con người là bản năng sinh tồn. Quan niệm này cũng giống như quan niệm của nhà chính trị bá đạo lừng danh thế giới Machiavel.

Trong “Le Prince”, Machiavel nói rằng “Không cần thiết lắm khi phải làm cho dân yêu, nhưng hết sức cần thiết là phải làm cho dân sợ.” Cho ăn no được no, bắt nhịn đói là phải đói thì dân sợ quá rồi còn gì nữa. Phải chăng vì chủ trương như vậy nên chủ nghĩa xã hội tự coi mình là chủ nghĩa khoa học nhất.

… Tháng 9 năm 1977. Tôi vẫn còn ở đội rau với ông già Thượng tọa. Trước khi đi cải tạo tháng 6 năm 1975 tôi cân nặng 64 ký. Một năm cải tạo trong Nam, qua trại Long Giao và Suối Máu, tôi còn 56 ký. Ra Bắc đến trại 1, Liên trại 2 Sơn La này được hơn một năm, tôi còn 44 ký. Trước đây ở Sài Gòn, sáng nào tôi cũng phải tập thể dục để cho cái bụng bớt mỡ, nhỏ đi. Bây giờ ra Bắc lao động cải tạo, nhờ ơn Cách mạng bụng tôi không những nhỏ đi, mà còn xẹp lép. Trước đây ăn uống sợ mỡ, sợ đường thì bây giờ sao mà thèm đường thèm mỡ đến thế. Thèm suốt ngày, suốt đêm, thèm cả vào trong giấc ngủ.

… Ngày 2 tháng 9 (1977) ngày kêu bằng ngày Độc Lập tù được ăn cơm trắng, thịt tươi. Trại mổ heo kỷ niệm. Tù mừng khấp khởi. Nhưng gọi là “ăn thịt” cho vui vậy thôi, cả đội gần 40 người được 1 xoong thịt lõng bõng toàn xương với da. Như đã nói, miếng ngon “bếp trên” bộ đội thâu nhận hết rồi. Vì là ngày trọng đại nên đội phó “nội vụ” phải đích thân chia thịt. Mỗi người để một cái chén hoặc cái ca lấy phần. Anh em xúm xít chung quanh. Hình như ai cũng thấy phần của mình thua thiệt, nên khiếu nại, tranh cãi “nhoi” lên. “Phần này ít quá”. “Xem lại coi ông, phần này quá hẻo”. “Cho thêm tí nước ông ơi”. Tranh cãi mãi rồi cũng phải xong. Tôi cũng không cao đạo gì, cũng them rỏ dãi ra nhưng vì muốn cho anh em dễ làm việc nên đứng ở vòng ngoài không có ý kiến trong khi chia thịt. Nhưng khi đến nhận cái ca nhôm, đựng phần thịt của mình, tôi giật mình khi thấy trong ca nhôm chỉ có một khúc xương ngoài còn dính một tí da có mấy sợi lông còn sót. Ông bạn già Thượng tọa của tôi, dù đi tù cải tạo nhưng vẫn ăn chay nên ông không nhận thịt. Trước đây vẫn chia phần thịt cá cho ông, khi nhận rồi là ông tặng cho người hàng xóm và cũng là tổ viên thân cận nhất của ông là tôi. Nhưng vài tháng nay ông không nhận phần thịt nữa. Ông ăn chay mấy chục năm rồi nên không thấy ông thèm thuồng bận bịu. Ông già cứ tỉnh như không. Nhưng nhìn cái gọi là “phần thịt” của tôi ông khẽ mỉm cười, thông cảm. Nhưng con người trần mắt thịt, thèm thuồng và đói khát như tôi không thể mỉm cười cho được. Mấy tháng nay đợi chờ miếng thịt mà bây giờ miếng thịt chỉ là một cục xương trơ khấc. Nhìn đằng trước thấy có bạn tù đang ra sức cắn miếng da heo dai dẳng, tôi vừa thèm thuồng vừa tức giận. Tôi cầm miếng xương lên và ném vụt ra ngoài. Cũng không ai chú ý đến hành động của tôi. Anh em đang mải mút xương gậm thịt. Chỉ có tôi một mình đối diện với sự tức giận của tôi. Và tôi lại thấy sự tức giận của mình là vô lý, nếu đừng vứt miếng xương đi thì dù sao cũng còn có cái để mà mút mát. Bây giờ “xôi hỏng bỏng không”, thèm vẫn còn thèm …

Trong đầu tôi cứ lởn vởn hoài cái ý tưởng vừa tức giận vừa tiếc nuối. Thôi, chắc rồi nó cũng sẽ qua đi. Tôi nghĩ  đến cái câu đầu lưỡi của ông bạn già Thượng tọa: “Đừng có lo, rồi đâu có đó”.

Đêm hôm ấy, tôi có một giấc mơ kỳ thú. Không biết ở đâu và như thế nào nhưng tôi đang gặm một khúc chân giò heo, chỗ vừa có thịt, có mỡ, có da và có thêm tí sụn sậm mà ông bạn già Thượng tọa của tôi nằm bên phải đập tay gọi dậy. Dậy rồi thấy trong miệng tôi đầy nước miếng, dư vị của cái giò heo trong mơ vẫn còn phảng phất. Thì ra cục xương trơ khấc ban ngày, tưởng sẽ quên được nó đi không ngờ nó theo mình thật sát, thật sâu vào tận trong tiềm thức … Tôi chợt nhớ đến con chó miệng đầy nước dãi của Pavlov …

(1992)