Bè bạn gần xa

Phan Lạc Phúc

Văn Nghệ xuất bản California USA 2000

Bìa Khánh Trường

Phụ bản Họa sĩ Thái Tuấn (Pháp)

Duy Thanh (Mỹ) – Ngọc Dũng (Mỹ)

Post by Sơn râu 5 Oct 2026

Cái “logo” trên đây là một phóng tác thu nhỏ bức tượng “Tiếc Thương” của Nguyễn Thanh Thu. Nguyễn Thanh Thu là một nghệ sĩ Quân đội. Tác phẩm để đời của ông là tác phẩm nói về người lính: Bức tượng Tiếc Thương trước cổng nghĩa trang Quân đội Biên Hòa. Bức tượng đã đi vào huyền thoại …

Tôi được biết Nguyễn Thanh Thu do một sự tình cờ, rất  tình cờ. Dạo ấy đâu vào khoảng 1960-1961, tôi đang làmviệc tại một ngôi trường Quân đội ở đầu đường Lê Thánh Tôn, gần Bệnh viện Đồn Đất Sài Gòn. Bạn đồng sự của tôi

là Tạ Ty, một họa sĩ tên tuổi. Năm ấy có một cuộc triển lãm tranh, tượng rất lớn và Tạ Tỵ là tổng thư ký ban giám khảo. Triển lãm xong rồi tranh, tượng, được đem về tạm xếp tại một phòng lớn của ngôi trường, chờ được trả về cho các họa sĩ, điêu khắc gia tham dự triển lãm. Do vậy sau những giờ làm việc mệt nhọc hoặc trong những lúc tâm hồn trống vắng, tôi thường đi vào phòng “triển lãm”, lân la đến xem các tranh tượng, làm một cuộc “rong chơi nghệ thuật” một mình. Trong cái vắng lặng tuyệt đối của gian phòng rộng rãi, trước sự sắp xếp bừa bãi “như cuộc đời”, các tranh, tượng lúc đó lại có khả năng trò chuyện với mình, nếu băng tần của mình tiếp thu được những thông điệp âm thầm ấy. Tôi còn nhớ tôi thường đứng rất lâu trước một pho tượng thạch cao nhỏ, chỉ cao chừng 60 cm, mang tên “Ngày Về”. Ngày về vinh quang, ngày về chiến thắng của người lính chiến. Người lính chiến được cách điệu (stylisé) cao vượt lên (cao hơn con người thường lệ) mắt không nhìn vào vòng hoa chiến thắng treo trên cổ, mà ngửa mặt lên trời, nét mặt suy tư. Tay anh ôm lấy một người thiếu nữ, có thể là người yêu, có thể là người vợ. Người thiếu nữ nép rất sát vào người lính chiến, như một niềm son sất, như một sự không dời, mắt cúi xuống vòng hoa chiến thắng mà nhỏ lệ. Giọt lệ bằng thạch cao mà long lanh, trong suốt trên cánh hoa chiến thắng … Bức tượng nhỏ nhưng làm tôi suy nghĩ rất nhiều. Chiến thắng dù vinh quang tới đâu, nhưng đằng sau chiến thắng, có bao nhiêu dòng lệ chảy. Người lính chiến kia, ngày về chiến thắng mà ngửa mặt lên trời, nét mặt đăm chiêu. Phải chăng anh muốn hỏi rằng ở một khía cạnh sâu xa nhất, chiến tranh nào cũng là một sự chẳng đặng đừng, một nỗi đam mê vô ích. Bức tượng “Ngày Về” ấy đã được giải nhì và người nghệ sĩ điêu khắc bức tượng ấy là Nguyễn Thanh Thu. Tôi có hỏi Tạ Tỵ xem

Nguyễn Thanh Thu là ai. “Một người anh em trẻ mới tốt nghiệp Mỹ Thuật bây giờ đâu đang dạy hội họa ở trường Võ Trường Toản”, Tạ Tỵ trả lời.

Năm 1962, tôi có may mắn được đứng trong ban tổ chức dựng tượng Đức Trần Hưng Đạo ở bến Bạch Đằng. Tôi nghĩ ngay đến nhà điêu khắc trẻ Nguyễn Thanh Thu. Theo lời chỉ dẫn của Tạ Tỵ tôi đánh xe đi tìm xưởng điêu khắc của nhà nghệ sĩ ở cuối đường Hoàng Hoa Thám bên Gia Định. Xe đi tuốt mãi vào phía trong “bao giờ thấy một vườn ổi có nhiều tượng bày la liệt ở ngoài vườn, ấy là nhà hắn”. Lời chỉ đường, chỉ nhà của Tạ Tỵ quả nhiên là đúng; giữa một vườn ổi cỏ mọc um tùm, những bức tượng cái thì đã xong, cái thì đang làm dở, tượng cụt đầu, cụt tay … nằm xếp lớp. Một mái nhà cũ nằm giữa vườn. Một chiếc xe traction avant xập xệ. Một nhà nặn tượng, áo blouse trắng lem nhem bùn đất, tóc dài kiểu Trần Văn Trạch, mặt mũi “bất cần đời”. Đó là Nguyễn Thanh Thu. Năm ấy Nguyễn Thanh Thu còn trẻ, chừng 26, 27 tuổi là cùng. Có lẽ ngoài nặn tượng, Nguyễn Thanh Thu không cần điều gì khác. Buổi sơ kiến mà Nguyễn Thanh Thu đi ra vườn, lặt vội mấy trái ổi xanh, đặt vào một cái đĩa lem nhem mà “mời, mời ổi vườn nhà ăn được lắm”. Còn về việc dựng tượng Đức Trần Hưng Đạo, tôi đã cùng Nguyễn Thanh Thu đi trên chiếc traction avant xập xệ đến thăm nơi dự định đặt tượng Đức Thánh Trần … Nguyễn Thanh Thu cho rằng chỗ bến Bạch Đằng không xứng … Phải dựng tượng ở chỗ doi đất giữa sông bên Khánh Hội mới thích nghi với tầm vóc lịch sử của Người. Nhưng mà phần đất đề nghị ấy lại thuộc về cảng Sài Gòn nên không làm sao mà giải quyết được. Nguyễn Thanh Thu nói: “Tượng chỉ là một phần thôi, cái chung quanh pho tượng, cái quần thể dựng tượng ấy là một phần nữa. Bây giờ không có được cái quần thể ấy thì … xin lỗi.” Sau đó Nguyễn Thanh Thu và tôi không còn được tham dự vào việc dựng tượng Đức Thánh Trần nữa. Đầu thập niên 60, Nguyễn Thanh Thu còn ít người biết đến nhưng đến đầu thập niên 70 thì Nguyễn Thanh Thu đã là một nhà điêu khắc lừng danh. Tôi không lấy làm lạ vì đó chỉ là sự công nhận một tài năng đã chín. Ông đã đoạt nhiều huy chương, nhiều giải thưởng. Nhưng huy chương quý trọng nhất, giải thưởng giá trị nhất là bức tượng “Tiếc Thương” của ông dựng bên ngoài nghĩa trang Quân Đội Biên Hòa. Bức tượng được dựng đâu những năm 70 (?) khi cuộc chiến Việt Nam đang hồi khốc liệt. Cổng nghĩa trang là một khúc quanh. Đến khúc quanh này người đi xe cũng như khách bộ hành thấy đột khởi trên nền xanh thẫm của cây lá bên đường tượng một anh lính chiến đang ngồi nghỉ.

Anh ngồi đó một mình, sau lưng là bao nhiêu người đã chết … Chiếc mũ sắt lỏng dây quai, súng nằm nghiêng bên mình, dáng vẻ ngậm ngùi, mắt ngó mông về khoảng không trước mặt. Anh đang tiếc thương ai? Tiếc thương bao nhiêu đồng đội vừa nằm xuống, những dãy mộ chí dài dằng dặc sau lưng anh biết bao giờ chấm dứt, hay anh đang tiếc thương cho sức xuân xanh của dân tộc đang chết dần đi trong cuộc chiến này. “Pho tượng như có mang chứa linh hồn những người lính chết khắp nơi trên đất nước” cho nên thiêng lắm. Người ta đồn rằng có những lúc trời chạng vạng âm u, âm dương hỗn hợp người lính từ trên cao đi xuống ngồi bên vệ đường. Hoặc những lúc đêm khuya trăng lạnh, có tiếng hát thê lương từ pho tượng bay đi. Pho tượng đã bước vào huyền thoại, đi vào niềm tiếc thương muôn thuở của con người.

***

Sau 30 tháng 4.1995 khi những “người chiến thắng” tràn ngập miền Nam, một trong những việc đầu tiên của họ là xô ngã bức tượng “Tiếc Thương” ở nghĩa trang Quân Đội. Người Mác-xít Lê-nin-nít ra lệnh “không được tiếc thương, không được nhớ về quá khứ”. Tượng “Tiếc Thương” đã đổ, bây giờ tượng cũng như người khai sinh ra nó không biết lưu lạc phương nào? Nhưng tôi chắc chắn rằng niềm tiếc thương những người đồng đội của chúng ta đã ngã trên chiến địa vẫn càng ngày càng sáng mãi trong tâm thức miền Nam.

(1992)