Sài Gòn – Người muôn năm cũ

Vietmessenger.com

Văn Quang

Post by Sơn râu 30 Aug 2026

Đã một thời Hoàng Anh Tuấn là hàng xóm của tôi ở cư xá Chu Mạnh Trinh, bên ngã tư Phú Nhuận. Khu cư xá này từng có khá nhiều văn nghệ sĩ thời đó “xây tổ ấm.” Gia đình anh chị Dương Thiệu Tước – Minh Trang – Quỳnh Giao, gia đình ông chú Nguyễn Mạnh Côn của tôi, gia đình Thái Hằng – Phạm Duy, danh ca Anh Ngọc, nhà văn Duyên Anh, nhà báo Linh Lan, ông chủ báo Ngôn Luận và Văn Nghệ Tiền Phong Hồ Anh… Lâu quá rồi, tôi không thể nhớ hết. Nhưng điểm lại nay không còn được một nửa. Lại thêm một người nữa vừa ra đi: Hoàng Anh Tuấn ở San Jose.

Không Ngạc Nhiên, Nhưng…

Tin anh mất không làm tôi ngạc nhiên, bởi từ lâu, khi Phạm Huấn còn nằm tại “viện dưỡng lão” bên cạnh đã có Hoàng Anh Tuấn. Tôi vẫn được bạn bè ở San Jose cho biết tin về hai bạn này. Có ông tường thuật từng chi tiết.

Nào là hồi này Tuấn khỏe lắm, bụng to như cái thùng, vẫn cười như trẻ thơ. Tôi cũng nhận được vài tấm ảnh của Tuấn, khuôn mặt vẫn vậy, nhưng thân hình đẫy đà, khác nhiều so với ngày nào. Khi Phạm Huấn mất, tôi chắc Tuấn buồn lắm, không còn bạn bên mình. Trong thâm tâm, tôi cứ nghĩ một ngày nào đó Tuấn sẽ bỏ anh em, một ngày gần thôi. Vì thế tôi không ngạc nhiên khi nhận cùng lúc gần 10 cái e-mail từ các bạn ở Mỹ báo tin Tuấn đã ra đi vào 7.30 sáng, giờ Cali, Thứ Sáu 01-9-2006. Không ngạc nhiên, nhưng nỗi ngẩn ngơ vẫn tràn đầy. Hình ảnh Hoàng Anh Tuấn cứ hiện lên, hơn 30 năm qua rồi, xa nhau biền biệt mà Tuấn như ở trước mặt. Dáng vẻ hồn nhiên, vô tư của anh rõ mồn một. Con người lúc nào cũng như “cuộc đời chẳng có gì phải lo nghĩ, chẳng có gì phải tính toán”. Anh phơi phới trong bất kỳ trường hợp nào. Suốt những năm tháng ở gần anh, chẳng bao giờ thấy anh buồn. Thế mà thơ anh lại hay, lại thấm, chữ nghĩa mới lạ, sâu sắc.

Với tôi, đó là người bạn rất đặc biệt.

Toàn Nghề Tay Trái

Hoàng Anh Tuấn có rất nhiều “nghề”. Đạo diễn, nhà thơ, nhà văn, nhà báo và Quản đốc đài phát thanh Ðà Lạt. Nhưng con người anh không có một tí công chức nào. Thông thường, bạn bè nhìn anh như một nhà đạo diễn, nhưng không “chuyên nghiệp” như Hoàng Vĩnh Lộc, Lê Hoàng Hoa… Anh là đạo diễn “tài tử” dù từng tốt nghiệp tại một trường Ðiện Ảnh ở Pháp ngay thời kỳ là sinh viên ở Paris. Nhưng ai mời mà thấy “hợp gu” thì đạo diễn… chơi cho vui. Hình như cái gì anh cũng làm chơi cho vui. Thích thì làm, không thích thì bỏ, giản dị có thế. Cả cuộc sống cũng vậy. Ở anh, con người nghệ sĩ chân thật, hồn nhiên bao trùm mọi thứ. Anh chơi với hết mọi người, ngồi quán cóc, uống ly cà phê, ăn cơm Bà Cả Ðọi cũng y chang ngồi ở Caravel phỏng vấn các ca sĩ nổi danh thế giới như Dalida hoặc ngồi dancing ăn cánh gà chiên bơ, đấu láo với mấy em ca-nhe, bất kể hạng nhất hay về già. Ngay ăn mặc, Tuấn cũng chẳng hề lưu ý, cứ “đại khái chủ nghĩa”, không “lên khuôn đóng thùng” ngay cả ở nơi cần long trọng. Tiếng cười của anh nhiều hơn lời nói. Vẻ “tỉnh tỉnh” làm nên một phong cách riêng. Nhìn anh là thấy ngay “cuộc đời có cái quái gì quan trọng đâu.” Tôi chắc bạn bè rất thích Hoàng Anh Tuấn vì lẽ đó.

Nhà Đạo Diễn Hiền Lành Nhất Thế Giới

Tôi nhớ khi đạo diễn phim Ngàn Năm Mây Bay phóng tác theo tiểu thuyết của tôi do Thái Lai mời, Hoàng Anh Tuấn gặp tôi ở đầu ngõ, hỏi:

– Lê Quỳnh đóng với Bích Sơn, được không mày?

Hai tài tử này thời gian đó là nổi nhất rồi. Tôi nói “tùy mày và anh Thái”, nhà sản xuất phim cũng là một nhà sản xuất tài tử — khác với Mỹ Vân, Alpha. Hai ông “nghề nghiệp tài tử” này thích thì làm, khỏi cần biết cuốn phim đi đến đâu. Nhưng quả thật, tôi khoái kiểu “vui chơi mùa hè này” của mấy ông bạn. Ông Thái trả bản quyền bao nhiêu tôi không còn nhớ, nhưng chắc chắn không phải là “có món tiền kha khá” như Quốc Phong làm Chân Trời Tím.

Một lần Tuấn kéo tôi lên xem đóng phim. Phim trường là căn nhà của ông giám đốc sản xuất Thái Lai phim, cuối đường Hồng Thập Tự. Căn nhà mặt tiền đường, không rộng hơn các căn nhà bán tạp hóa ở dẫy phố này. Kê cái comptoir ở phía trong, đèn đuốc, máy quay lỉnh kỉnh xung quanh, cứ như cửa hàng bán phụ tùng máy móc. Bữa đó không có Lê Quỳnh, chỉ có hai chị em Bích Sơn, Bích Thủy. Đạo diễn Hoàng Anh Tuấn râu ria xồm xoàm, nhưng rất nhàn nhã, không quát tháo, chỉ chỏ tơi bời hoa lá như các đạo diễn mà tôi đã từng thấy. Lâu lâu lại thấy đạo diễn cho máy travelling bằng cách kéo cái camera di chuyển trên mặt sàn gạch, chẳng cần đường rày. Lúc nào Tuấn cũng nhỏ nhẹ:

– Ấy ấy, làm thế này, em ơi. Em làm ơn đứng sát vào một tí. Ðừng cười nhiều, cái miệng rộng quá, mím chi thôi. Làm xem nào. Máy!… Cắt!…

Họ làm việc với nhau như “anh em trong nhà”.

Thế mà cuốn phim cũng hoàn thành, tôi chẳng biết hoàn thành trong bao lâu. Nhưng chắc không quá 2 tháng vì quá 2 tháng thì nhà sản xuất tài tử này không còn tiền trả nhân công. Rồi cũng đem ra rạp chiếu đàng hoàng, lời lỗ bao nhiêu chẳng biết. Nếu tôi nhớ không lầm thì ông Thái Lai chỉ sản xuất một cuốn phim rồi thôi luôn. Sau này ông tái bản cuốn Chân Trời Tím mà tôi cũng chẳng hề biết. Khi sách in xong, ông mới mang đến cho tôi một cuốn, bản quyền được trả bằng một chầu ăn là xong. Một kỷ niệm đáng nhớ là Bà Cụ Hoài Bắc — cách gọi thân mật bà mẹ của Phạm Ðình Chương, Thái Thanh — thỉnh thoảng lại nhắc về cuốn phim, nhưng cụ gọi là phim Ngàn Năm Máy Bay vì trong phim có cảnh máy bay trực thăng đổ quân xuống một vùng quê.

Một lần khác, tôi được xem Hoàng Anh Tuấn đạo diễn phim Hai Chuyến Xe Hoa. Phim trường ngay tại nhà đạo diễn ở cư xá Chu Mạnh Trinh. Tôi chỉ xem được một đoạn có nghệ sĩ cải lương Thành Ðược mở cửa buồng nhà ông bà Hoàng Anh Tuấn, đi ra đi vô năm bảy lần.

Nhưng cuốn phim được nhiều người nhắc đến nhất có lẽ là Xa Lộ Không Ðèn. Tuấn không long trọng mời bạn bè mà chỉ hỏi:

– Mày có đi xem không, tao đưa vé. Tính cách anh là như thế.

Những Truyện Dài Không Bao Giờ Viết Hết

Anh còn viết feuilleton cho một số tuần báo và nhật báo Sài Gòn thời đó. Nhưng khối ông chủ báo rên la vì cái tật hứng thì viết, không thì bỏ. Hầu như ít có truyện dài nào anh viết đến nơi đến chốn, nên rất hiếm truyện nào được xuất bản. Lối viết của anh khá hấp dẫn, độc giả chịu đọc lắm, nhưng mỗi khi gặp đoạn “khó nhai” là anh tạm ngưng hoặc ngưng luôn. Người viết truyện dài nào, cũng gặp lúc như thế, phải cố gắng vượt qua. Riêng anh hay nản, nên bỏ ngang. Tôi rất tiếc vì điều này, nếu không thì Hoàng Anh Tuấn cũng có nhiều tác phẩm rất hay được xuất bản.

Lâu lâu lại thấy xuất hiện một bài thơ của Hoàng Anh Tuấn trên báo khiến anh em sững sờ. Vì thơ Tuấn rất hay, bài nào cũng hay. Ðã có người so sánh với Nguyên Sa, Ðinh Hùng, nhưng với tôi, thơ Tuấn có cả tính chất Nguyên Sa, Ðinh Hùng và rất Hoàng Anh Tuấn. Chữ nghĩa mới, không trau chuốt, cầu kỳ, nhưng rất rung động, đi thẳng vào tim người. Cung bậc sâu thẳm trong tình yêu được đánh thức dậy đến bàng hoàng.

Những Bài Thơ Bất Hủ

Ðã lâu lắm không đọc thơ Hoàng Anh Tuấn, mới đây, tôi nhận được tập thơ của anh gồm: 18 bài thơ Hà Nội và 47 bài Ngoại Tập. Ðọc thích thú, say sưa. Vẫn như thuở nào khi bất ngờ thơ Tuấn xuất hiện trên báo hoặc qua bạn bè. Lần nào cũng là một cú “chơi ngang” của anh. Tôi không yêu bài nào hơn bài nào. Nhưng trong những thư điện tử của các bạn tôi khi báo tin Hoàng Anh Tuấn đã ra đi, có nhiều người đã nhắc lại các bài thơ mình yêu thích.

Hồng Dương ở Santa Ana thì cảm khái vô cùng với:

Hương còn ngấn ẩn trên môi

Ươm hơi rừng cũ, đượm mùi gỗ xưa

Mướt lá đợi, óng rêu chờ

Sững im cương thạch, quanh co ôn tuyền.

Và Thanh Thương Hoàng ở San Jose thì ngân nga:

Hà Nội yêu, anh vẫn yêu muốn khóc

Mấy chục năm, xa đến mấy ngàn năm

Giã từ em – mười bẩy tuổi – một lần

Thu rất mỏng, mưa hững hờ đẫm lá

Hà Nội yêu, áo lụa ngà óng ả

Thoáng khăn san nũng nịu với heo may

Hai ngón tay nhón một trái ô mai

Chiếc răng khểnh xinh nụ cười cam thảo…

Ðến đây tôi có phần đồng ý với Nguyễn Xuân Thiệp về nhận định: “Lục bát của Hoàng Anh Tuấn mới thể hiện hết những vẻ đẹp cấu trúc ngôn từ và cảm xúc”.

Nhưng xem lại các bài khác của Tuấn, tôi lại phân vân, vì ở thể loại nào nhà thơ cũng mang đến cho tôi cảm xúc mạnh mẽ như chính tâm hồn tác giả cũng giông bão:

…Lửa rạo rực còn nguyên trong mạch máu

Sóng cuồng quay ẩn náu dưới làn da

Gỡ mưa mềm cho nắng ấm phù sa

Cởi sương mỏng – thôi ngượng ngùng mắc cỡ

Em hoang dại cồn dâng vùng rêu cỏ

Anh ngựa điên tung vó dấy phong ba

Trời quạnh hiu nổi bão tố phấn hoa

Khe suối nhỏ ẩm nồng hương dã thú

Mùa hạn hán bỗng tràn lan nước lũ

Tiết đông hàn trổ lộc nõn thanh xuân

Rất ngàn xa trong ấp ủ miết gần

Nghe nhung lụa trong vuốt ve tình sử…

và:

…Mộng trong mộng đã chìm vào đáy mộng

Anh bàng hoàng bằng choáng ngợp lên cao

Ði miệt mài chừng đã mỏi khát khao

Nên chân bước lún sâu vào dĩ vãng

Những ngây ngất chạy vòng quanh mê loạn

Tưởng ngàn năm không thoát khỏi cơn điên

Bằng bất ngờ sợi tóc bạc đầu tiên

Em phát vãng nồng nàn vào xưa cũ…

Các vần thơ trên đều trích từ thơ Hoàng Anh Tuấn.

Vài Kỷ Niệm Nhỏ

Tôi nói nhiều về thơ Hoàng Anh Tuấn vì thơ anh đặc biệt xuất sắc hơn tất cả những “nghề tay trái” khác của anh. Những kỷ niệm rải rác của tôi và gia đình Hoàng Anh Tuấn khá nhiều. Có lần anh ở Ðà Lạt, có con gái về Sài Gòn, anh điện thoại cho tôi thản nhiên nói: “Mày cho xe ra phi trường đón con gái tao, Hoàng Hôn Thắm nhé”.

Quả thật tôi không còn nhớ chính xác người con gái đó là Hoàng Hôn Thắm hay Thu Thuyền nữa. Tất nhiên tôi phải cho xe đón cháu và đưa đến nơi về đến chốn. Anh không màu mè “làm ơn đón cháu” lôi thôi.

Lần khác tôi lên Ðà Lạt vào dịp lễ Gíang Sinh, đến nhà anh chị Tuấn chơi, nhưng cả mùa Noel đó Tuấn không về. Khi trở lại Sài Gòn, gặp Tuấn, tôi muốn trách anh mấy câu, nhưng nhìn anh cười cười tỉnh rụi, tôi lại không nói gì được nữa. Nhưng sau đó tôi hỏi sao không về ăn Noel với vợ con. Anh trả lời gọn lỏn: “Tao bận”.

Ðó là những gì tôi nhớ về người bạn vừa ra đi.

Tiếc rằng trang báo có hạn và thì giờ chẳng còn bao nhiêu nên tôi ghi vội những hàng này để tiễn đưa thêm một người bạn nữa. Với tôi, anh là một nghệ sĩ đích thực trong cả cuộc đời và tác phẩm.

Vài Nét Về Tiểu Sử

Hoàng Anh Tuấn sinh ngày 7-5-1932 tại Hà Nội. Ngoài làm thơ, viết văn, viết kịch — Ly Nước Lọc, Hà Nội 48 — còn là đạo diễn điện ảnh.

– 1949 Ði Pháp du học

– 1954 Lập gia đình

– 1958 Về Việt Nam, cộng tác với nhiều tạp chí văn nghệ, tuần báo, nhật báo ở Sài Gòn

– 1965 Quản đốc đài phát thanh Ðà Lạt

– 1975 Tù cải tạo về tội phản động

– 1979 Trở lại Paris

– 1981 Qua Mỹ, sống ở San Jose, California

Từ trần 7:30 sáng, giờ Cali, Thứ Sáu 1-9-2006 tức ngày 9 tháng Bảy năm Bính Tuất, thọ 75 tuổi.