Nhân lễ Bách Nhật của nhà thơ Nguyễn Chí Thiện – Can trường và Sĩ khí.

Huy Phương

Post by Sơn râu 14 Jun 2026

Photo by Sơn râu. Melbourne 6/5/2006

Hôm nay kỷ niệm 100 ngày nhà thơ qua đời, nhớ đến Nguyễn Chí Thiện chúng ta không khỏi bùi ngùi nhớ đến cuộc đời đày ải, bất hạnh của ông và ông xứng đáng là biểu tượng cho sự thánh thiện chống lại cái ác, hiểu tường sự thật chống lại sự dối trá. Nguyễn Chí Thiện đã dùng hết cuộc đời của ông, vắt cạn hết tuổi trẻ, trí tuệ của mình để viết nên những vần thơ, tưởng chừng như vũ bão, sấm sét nhắm vào chế độ cộng sản tàn ác, phi nhân; nhắm đến thủ phạm Hồ Chí Minh, đã mang đến thảm họa cho dân tộc Việt Nam, đày đoa hàng 41.chục triệu con người chúng ta suốt nữa thế kỷ lầm than này. Bất hạnh bởi lớn lên nhằm chế độ, nhà thơ Nguyễn Chí Thiện đã chọn con đường của “một nhà văn suốt đời chân thật,” biết ghét và can trường chống lại cái Hiểm Ác, điều Dối Trá và sự Xấu Xa của chế độ Cộng Sản. Cũng bởi tôn trọng sự thật, nhà thơ Nguyễn Chí Thiện đã vào tù lần thứ nhất, chỉ trong một giờ dạy sử giúp bạn, ông dã không theo kinh điển dối trá của đảng CS để nói rằng Lực lượng Hồng Quân của Liên Xô là nguyên do khiến Nhật Bản phải đầu hàng, chấm dứt Thế Chiến Thứ 2. Can trường giữ vững khí tiết với những vần thơ nhằm vào đảng Cộng Sản, ông đã liên tiếp chịu hai lần giam cầm tiếp theo, đã tàn phá hết cả tuổi thanh xuân của ông. Bằng những vần thơ vào trận, Nguyễn Chí Thiện đã chịu tất cả 27 năm giam cầm trong những trại tù khắc nghiệt, tồi tệ nhất của nhân loại. và chấp nhận cuộc sống 17 năm lưu vong từ năm 1995 cho đến khi ông qua đời.

Máu và nước mắt của ông trong tập thơ đầu tiên đã được ông mạo hiểm đưa vào tòa Đại Sứ Anh với những dòng chữ thống thiết:

“Nhân đanh hàng triệu nạn nhân vô tội của chế độ độc tài đã ngã gục hay còn đang phải chịu đựng một cái chết dần mòn và đau đớn trong gông cùm cộng sản, tôi xin ông vui lòng cho phổ biến những bài thơ này trên mảnh đất tự do của quý quốc.”

Chúng tôi thiết nghĩ không cần nhắc lại những giải thưởng văn học quốc tế dành cho ông, vì thơ Nguyễn Chí Thiện được phố biến trên thế giới, là tiếng nói oan khuất của những người đang bị áp bức, thiếu tự do, của những ai là nạn nhân của chế độ cộng sản, dù Đông hay Tây. Nguyễn Chí Thiện có thể có một chổ đứng xứng đáng nào đó trên văn đàn thi ca thế giới, nhưng gần gũi và đẹp đẽ nhất là ông đang đứng trong lòng bạn bè, đồng bảo xa gần, những nhà tranh dấu dân chủ trong nước, đã thương yêu, cảm phục ông và thơ ông sáng tỏa trong lòng hàng triệu người là nạn nhân hay đang tranh đấu chống lại chế độ cộng sản.

Thơ Nguyễn Chí Thiện là vũ khí sắc bén nhất, là ngọn lửa bùng lên từ con tim, từ tiếng nói xót xa của những người bị áp bức, của cả người sống lẫn người chết. Nhà thơ Nguyễn Chí Thiện không nhận mình là thi sĩ hay nhà thơ:

“Thơ cúa tổi không phải là thơ.

Mà là tiếng cuộc đời nức nỡ.

Tiếng cửa nhà giam ngàn đêm khép mở.

Tiếng khô khè hai lá phổi hoang sơ.

Tiếng đất vùi đổ xuống lấp niềm mơ.

Tiếng khai quật cuốc đào lên nỗi nhớ:”

Ông không hề kêu gào, máu trả máu, đầu trả đầu với chế độ đã giết hết hạnh phúc và tuổi thanh xuân của ông cũng như đưa hàng triệu người Việt Nam vào địa ngục với tai ương và bất hạnh. Đối với ông, trong tương lai, sự thương yêu và tính nhân ái sẽ thay thế độc tài, sắt máu:

“Khai sáng kỷ nguyên Tả trắng thắng cờ hồng …

Tiếng mục đồng êm ả, tình quê bao la

Thay tiếng “Quốc tế ca”

Bằng tiếng diều cao vút trong chiều tà

Trên ruộng đồng quê ta … “

Nhà thơ Nguyễn Chí Thiện đã cống hiến cuộc đời mình cho lý tường, ông không có tuổi thanh xuân, không có tình yêu, không có cả một mái ấm gia đình. Ông cho biết thời gian giữa những trại tù, là những ngày đói khổ, phải lo miếng ăn, chưa hưởng được một ngày no ấm, hạnh phúc. Mang thân phận một nhà văn lưu vong, từ ngày sang Mỹ, tuy không còn chật vật trong cuộc sống, ông vẫn có một cuộc đời đơn giản, chay tịnh, dành dụm từng đồng đô la để giúp cho bạn nghèo ở quê nhà, cho những công cuộc đấu tranh dân chủ trong mước.

Dù dau ốm bệnh tật, nhà thơ Nguyễn Chí Thiện cũng đã dùng thời gian đi đây dó, nói cho tuổi trẻ, nói cho hải ngoại về khát vọng tự do của đồng bảo và về những thủ đoạn gian trá của chế độ Cộng sản ở quẻ nhả.

Kỹ niệm 100 ngày nhà thơ Nguyễn Chi Thiện qua đời, chúng ta học hỏi được từ nơi ông: một nhân cách lớn, một thành tâm, thiện chí như cái tên của ông và tấm lòng trăn trở của ông đối với quê hương dân tộc, từ tuổi thanh niên cho đến lúc nhắm mắt buông tay. Gần gũi ông, trong đời sống hằng ngày mới thấy tấm long đôn hậu của ông. Ông không hề lợi dụng tấm lòng từ tế của ai, của cải, phương tiện và cả tình yêu, để giữ khí tiết, vị trí độc lập và thân phận của riêng mình. Ống là người trọng nghĩa khinh tài, đã có dịp “cho đi nhiều mà chẳng nhận bao nhiêu,” không hề lo lắng cho đời sống cá nhân của riêng ông. Chúng ta học hỏi ở ông sự can đảm và bình thản tột cùng trước nghịch cảnh, – ở trong tù không xin xỏ kêu van; mạo hiểm vào tòa Đại Sứ Anh để lúc ra, biết rằng phải bước thắng vào xà lim, cùm kẹp mà vẫn làm. Ra đến hải ngoại, ông đã bị bêu rếu, đánh phá, vùi dập, trong trường hợp này, chúng ta mấy ai đã giữ được tâm bình thản như ông. Gần ông mới thấy tấm lòng bình an, tha thứ của ông, tiết trực mà tâm hư, để cho tấm lòng rỗng không, không hề đhận thù, oán trách, giận hờn ai. Đó chính là thái độ của một kẻ sĩ.

Trên thế gian này, không có vị giáo chủ nào được ca tụng và tôn sùng mà không bị chửi bới, chỉ trích, xỉ vã. Đó là số phận của những bậc vĩ nhân. Điều mà cuối cùng chúng ta cần học hỏi nơi ông, quý báu nhất, là phải luôn luôn giữ vững lòng tin, lạc quan về một tương lai của dân tộc.

“Trong bóng đêm đè nghẹt

Phục sẵn một mặt trời

Trong đau khổ không lời

Phục sẳn toàn sấm sẻt

Trong lũ người đói rẻt

Phục sẳn một doàn quân

Khi vận nước xoay vần

Tất cả thành nguyên tử … “

“Đảng như hòn đá tảng

Đè lên vận mạng quê hương

Muốn sống trong hòa hợp yêu thương

Việc trước nhất phải tìm phương hất xuống!”

Cà một cuộc đời tranh dấu như thể, nhắm mắt từ giã cuộc đời mà chưa thấy chế độ cộng sản tàn lụi, hẳn lòng ông chưa yên, linh hồn ông chưa siêu thoát. Hình như ông vẫn chưa đi đâu xa, đang ở gần chúng ta để hổ trợ, công việc chúng ta đang làm, ông đang ở cạnh các nhà tranh đấu dân chù, đồng bào khổ nạn, để cùng với ông một niềm tin như ông đã viết:

Tôi tin chắc một điều.

Một điều tất yếu.

Là ngày mai mặt trời sẽ chiếu.

Tôi lại nghĩ một điều.

Một điều sâu thẳm.

Là đêm tàn Cộng Sản tối tăm.”

(Đọc trong buổi Tưởng Niệm Nhà Thơ Nguyễn Chí Thiện

ngày 8 tháng 1-2013 tại Đài VHN, Nam California)

Ngục ca Phạm duy phổ nhạc