Những người thua trận

vietmessenger.com

Huy Phương

Post by Sơn râu 5 Mar 2026

Mỗi ngày vào buổi sáng, như bình thường bạn thường dùng một tách cà phê đen, cà phê sữa hay một ly cà phê sữa đá, nhưng chắc chắn bạn chưa bao giờ bị say cà phê như có lần bạn đã say thuốc lào hay say ma túy. Tôi nhớ năm đó vào mùa đông, chúng tôi đang ở trại tù Phú Sơn – Bắc Thái trong tình trạng đói, lạnh, mệt, và buồn, thấy hiếm hoi có vài bạn tù được tiếp tế gói cà phê, pha lên mùi tỏa trong căn phòng gợi cho chúng tôi nỗi thèm trần tục. Đã bốn năm rồi, thân tù tội, khoai sắn chưa đủ no, lấy đâu ra cà phê là món xa xỉ “tiểu tư sản”. Tôi và Nguyễn Xuân Thiệp, người bạn tù cũng như bạn “chung mâm”, đồng ý là trưa chủ nhật hôm ấy, hai chúng tôi sẽ chia nhau một phần ăn trưa, phần còn lại sẽ đổi lấy một phin cà phê và hai muổng đường cát. Phần cà phê không đủ tiêu chuẩn cho một phin, nên dù đã nén chặt cà phê vẫn chảy long tong. Sau khi nhanh chóng hoàn tất nửa phần ăn trưa chỉ đủ “lót dạ” chúng tôi chia mỗi người nửa phần cà phê và bắt đầu thưởng thức, với tất cả khả năng thị giác, khứu giác và vị giác mở rộng để đón món uống xa cách đã lâu ngày. Ngụm cà phê tràn vào cổ họng, trôi xuống dạ dày, chất đắng pha ngọt như tan vào trong từng thớ da thịt. Chỉ nửa phút sau, đầu óc tôi bắt đầu lâng lâng và từ hai cánh tay và da mặt, mồ hôi rịn ra. Tôi không biết hút thuốc lào và chưa bao giờ biết đến ma túy, nhưng quả thật cà phê cũng cho ta cái cảm giác sảng khoái tột cùng. Đó là lần duy nhất trong đời tôi biết đến cái say của cà phê, món uống thông thường hằng ngày mà chúng ta không bao giờ để ý đến.

Buổi sáng thức giấc trong khí hậu lành lành lạnh, uống một ly cà phê đã thích, mà buổi tối sau bữa cơm, có bạn bè, uống một tách cà phê đen thật nóng cũng không kém phần thú vị. Tôi thích uống cà phê trong cái tách sứ dày màu trắng để trên một cái dĩa cùng chất, màu với cái tách. Uống cà phê trong cái tách Nhật sần sùi, tối om om, làm sao con mắt thưởng thức được màu đen nâu của cà phê. Ở Đà Lạt ngày xưa, uống ly cà phê nơi quán Tùng tôi thấy không bằng tách cà phê vừa pha trong chiếc vợt trên bếp lửa, trong ánh sáng chập chờn, một buổi tối trời se sắt lạnh bên hông chợ Đà Lạt. Ở những xứ nhiệt đới người ta dùng cà phê như một món giải khát, nên mới có cà phê đá hay cà phê sữa đá. Cà phê pha sữa, pha kem đã là tệ rồi, cà phê bỏ đá thì còn gì là cà phê. Cũng như những năm đầu tiên đặt chân đến Saigon, tôi ngạc nhiên đến lạ lùng khi thấy món “trà đá” của dân Saigon. Tôi yêu những quán “cóc” ở những đầu xóm lao động bình dân, ở đó từ sớm mai cho đến nửa khuya luôn luôn có tiếng chuyện trò râm ran, khách ngồi co chân trên chiếc băng dài, chậm rãi thưởng thức món “cà phê dĩa”, một kiểu uống cà phê đặc biệt của người Saigon. Cà phê vợt lọc ra, đang nóng rót vào tách đưa đến tay khách, tỏa mùi, thơm ngon hơn là ly cà phê phin chờ nhỏ giọt, khi uống đã nguội lạnh. Loại cà phê vợt này còn gọi là cà phê “bít tất”, không biết có phải nhiều chủ quán đã dùng môt chiếc vớ cũ nào để làm vợt lọc cà phê hay hình chiếc vợt na ná giống chiếc bít tất!

Cà phê được tìm thấy từ vùng cao nguyên Ethiopia, sử dụng lần đầu tiên vào thế kỷ thứ 9, sau đó, lan tới Ai Cập và Yemen. Vào thế kỷ thứ 15 cà phê mới có mặt ở Armenia, Persia, Thổ Nhĩ Kỳ và phía bắc Châu Phi. Từ thế giới Hồi giáo, cà phê đến Ý, sau đó là Châu Âu, Indonesia và Mỹ. Chắc chắn cà phê đến Việt Nam trong thời Pháp thuộc, với cái tên café, mà trong chữ Việt không có tên gọi. Ngày xưa món cà phê hạn chế trong nhóm người thượng lưu, có thể là một thức uống xa xỉ chỉ dành cho người giàu có. Thời Tây thuộc, nông dân làm sao biết đến giọt cà phê, nhưng bây giờ cà phê là món phổ thông trong tất cả giai cấp và mang nhiều ý nghĩ đặc biệt trong nhân gian.

Cà phê từ trong những phòng khách ấm cúng, ngày nay tràn lan, “bệt” xuống vỉa hè, nằm trên mặt đường, vào trong vườn cây, leo lên những chiếc giường tre, mắc trên võng đu đưa. Danh từ “cà phê” gắn liền với những danh từ lạ lẫm, tưởng chừng không hề có sự liên hệ xa gần gì với nhau. Việt Nam ngày nay không những đã biết thưởng thức cà phê tận tình, trồng và chế biến cà phê để xuất cảng mà còn chế biến ra trăm thứ cà phê để phát triển ngành du lịch, giúp cho sự phát triển của xã hội chủ nghĩa “đi lên trong thời quá độ”, đó là những thứ cà phê ôm, cà phê sex. Bạn về thăm xứ Bolsa này, nếu muốn nhờ bạn đưa đi uống cà phê, người ta sẽ hỏi bạn muốn đi uống cà phê thuần chất Starbuck, hoặc cà phê Việt Nam, nơi có thể gặp gỡ nhiều bạn bè lâu ngày ở Factory, hay loại cà phê Bikini để “rửa mắt” hiện nay mọc lên nhan nhản ở Bolsa như một hình thức “văn hóa mới” ở hải ngoại.

Nhưng ở đây mùi son phấn, nước hoa ngạt ngào chắc hẳn át hương vị cà phê! Nếu bạn về Việt Nam mà ngỏ ý muốn đi uống cà phê, thì còn rắc rối lắm chuyện. Ngoài chuyện cà phê máy lạnh Highlands Đồng Khởi hay Saigon Center còn nhiều thứ cà phê mát lạnh gió đồng nội của cà phê võng, cà phê chõng, cà phê thõng … Thời nay, trong khi Nam bộ có “cà phê vườn”, ở chốn nghìn năm văn vật đất Thăng Long lại có “cà phê giường”, nói đúng chữ chứ không phải nói chữ “vườn” theo giọng Nam. Và “cái ấy”, sau khi “cách mạng thành công”, sao nó ám ảnh cha con nhà nó đến đến điên cuồng như vậy. Bây giờ không những chỉ có mùi son phấn mà mùi cà phê còn lẫn cả mùi tinh dịch! Chỉ mỗi chuyện cà phê không thôi cũng đủ kiểu đủ cách, khai thác bằng mọi hình thức miễn sao thu được “đồng tiền tốt,” đó là ưu điểm của văn hóa xã hội chủ nghĩa, thời đại cả nước “học tập và làm việc theo gương đạo đức của bác Hồ.”

Dần dần cà phê mang theo những cái “đuôi’ xấu, chuyện đàn ông đi uống cà phê nghe rất bình thường, nhưng người ta lại nghĩ xấu chuyện đàn bà đi bán cà phê. Cà phê chỉ còn lại cái tên hay là một cái cớ. Vào quán cà phê chúng ta không đụng đến món cà phê vì đã có bao nhiêu thức uống khác, nói chuyện đi uống cà phê nhưng là để có dịp ra ngoài, gặp gỡ, bù khú với bạn bè.

Tôi uống ly cà phê đầu tiên trong đời vào năm 14 tuổi, kể là quá chậm, nhưng cho đến lúc tuổi về già đã thành người ghiền cà phê, không có cà phê thì người bần thần như người thiếu “thuốc.” Nghiên cứu về sức khỏe nói cà phê có đến 9 điều lợi mà chỉ có một hại, vậy thì sao chúng ta lại bỏ cà phê? Cà phê quả không có đặc tính chống stress, nhưng chúng ta có dịp đi ra ngoài, gọi là đi uống cà phê, để có dịp gặp gỡ, chuyện trò với bạn bè, chắc chắn chúng ta không bao giờ bị chứng trầm uất hay buồn nản. Vào tuổi già, khi chúng tôi điện thoại đến nhà bạn, nghe bà vợ cho biết chàng đi uống cà phê với bạn từ sáng chưa về, lòng lấy làm mừng, vì điều này có nghĩa là bạn tôi chưa vào phòng cấp cứu, không ở bệnh viện hay đang “ăn cơm tháng” trong nursing home.

HP