Nửa đời còn lại

vietmessenger.com

Vương Hồng Sển

Post by Sơn râu 4 Dec 2025

Chương 19

Trái Sầu Riêng

Mùa nầy, tháng 8 âm lịch, bánh Trung thu đang làm quảng cáo, bánh Bắc, bánh Ba Tàu Chợ Lớn, rầm rộ bày bán, lớp có bán rao cấm bán lậu v.v.., cũng là mùa sầu riêng đang rộ bán và cũng gần hết mùa – hãy mua và nếm cho biết mùi đi, các bạn nhỏ cán bộ có tiền, trái sầu riêng tôi nói đây – không phải một loại với “Mì ăn liền”, mà cũng xin đừng lầm lộn với “Lá Sầu Riêng” của nghệ sĩ Kim Cương, không khéo tôi bị kiện trộm tuồng trộm nhãn hiệu, cũng mùa rộ như nấm, loại sách trụy lạc, kiểu “Nổi loạn” mà có thứ quay Ronéo bán lén giá năm chục ngàn và thứ in lỡ bị  cấm phát hành, nhưng cũng có người lén mua cho được, vì phong trào Đời Mới, cái gì bị cấm, thì cái đó bán chạy như tôm tươi.

Vả lại, bài tôi viết đây, nửa theo khoa học, nửa viết cà rỡn giỡn chơi, cà lơ háp nắng, tánh tôi quen pha lửng, tuy tuổi đã 92, nhưng còn hơn lão tướng Huỳnh Trung trong Tam quốc chí, xơi cơm mỗi bữa một tô đầy, mặc dầu răng cỏ không còn và đã thôi gặm chí quách, chữ là “Trư Cốt”.

Không có trái cây nào như trái sầu riêng. Không ăn không biết ngon, khi biết ăn rồi vẫn nhớ và ghiền còn hơn ghiền xì ke châm chích.

Tên khoa học trong sách là “Durio Zibethinus Murray”, các bạn nhỏ cũng đừng nhớ chi danh từ nầy. Tên thông thường Pháp ngữ là “Durio”, người Miên đất Campuchia, nhại lại và gọi “Thu ren”, còn tiếng Việt ta là “sầu riêng”. Tôi không đủ tài đủ sức dịch nguyên văn bài chữ Tây của sách nghiên cứu của tác giả Alfred Petelot, bốn cuốn xuất bản năm 1952, nhan là: “les plantes médicinales du Cambodge, du Lao ét du Vietnam” (cây có vị thuốc của Miên, Lào, Việt). Những danh từ chuyên môn về thảo mộc học, tôi xin chừa cho các nhà học cao sẽ dịch lại cho đúng, riêng tôi, tôi xin tóm tắt đại lược những gì ông Petelot đã ghi: “Cây cao độ 25 mét. Lá dày cộm, lốm đốm, mỗi gai có chứa 3 hay 5 hột (hạt) li ti. Khi trái chín thì tự nứt xé ra (là lúc vừa ăn …)”.

Thường thấy trồng nhiều ở Miền Nam đất Việt và ở Cam Bu Chia. Có lẽ gốc gác của quần đảo Ấn Độ. Sầu riêng, trái lại là giống cây ăn quả được trồng nhiều nhứt ở Mã Lai Á. Cơm (thịt của trái nầy), ngoài Bắc dùng từ “cùi” để gọi mớ “thịt” ấy, tỷ như “nhãn cùi” thay vì ở Nam gọi “nhãn nhục”, trở lại về sầu riêng, thịt màu trắng như sữa, dẻo và béo gần như “cà rem” (crème), gần như sorbet thơm mát, và sầu riêng có một mùi đặc biệt, vừa như lê ghim, như hoa quả, như cà rem cây. Mùi đặc biệt khó tả của sầu riêng, không trái cây nào giống, là sầu riêng có mùi “thủm thủm” khi chưa biết ăn thì phải giựt mình tưởng đâu là mùi phân (phân của loài động vật), nhưng khi dùng quen, ăn quen rồi, quen mùi ấy rồi, thì cái mùi thủm thủm khó chịu ấy, lại là mùi riêng bắt nhớ bắt thèm!

Đặc biệt khác nữa là sầu riêng, khi chín thì từ trên cây rụng xuống cội  nhưng chưa dùng được và phải chờ trái tự nứt ra, thì “thịt” mới dịu và ngon hảo hạng, bằng như tiếc để lại ngày sau, thì thịt “trở nên có rượu” lên men, nhớt và mất ngon (đoạn cuối là của tôi viết thêm).

Sầu riêng có tánh cách bổ khỏe dục tình (propriétés aphrodisiaques). Rễ và lá, ở Mã lai á, người thổ dân dùng để trị bịnh sốt rét (theo thuyết của hai ông Burkill và Haniff) Card Bull. S.S. 1930, p. 176, và lá sầu riêng nấu lấy nước để tắm thì trị được bịnh da vàng (jaunisse).

Hột (hạt) sầu riêng dùng làm thức ăn được, khi nấu hoặc chiên cho chín. Ở đảo Java (trước đây ông cha ta dịch là Chà Và), hột sầu riêng đâm hay giã nhỏ nát như bột, thì dùng trộn với đường, và làm thành bánh ngon. Một đoạn trên đây, sau mấy câu mở đầu, là tôi cố dịch thật sát những câu Pháp văn của Petelot và xin nói thêm, người âu, người Pháp, khi viết về nghiên cứu như vầy, văn vẫn khúc chiết, khó dịch cho thông, và cái tánh mình nên bắt chước là luôn luôn khi mượn theo ý kiến của ai thì vẫn nêu rõ nguyên gốc đã mượn (không như ở đây, lấy của người rồi vẫn làm như của mình!).

Phần viết thêm của tôi.

– Trong một tạp chí Pháp cũ, hình như trong Revue Indochinoise, tôi đã quên của niên số rồi, có tích người đồng bào Thượng ở Miền Trung, khi di cư đi qua vùng rừng núi khác để sinh sống, vẫn đúng ngày đúng tháng sầu

riêng nơi vùng đã lìa, khi sầu riêng ấy trái chín, thì cơm ghe bè bạn, họ kéo cả gia đình, cả lũ về để thưởng thức và không quên và bỏ sót năm nào dầu xa xôi cách mấy cũng lặn lội về … Lúc mới có sầu riêng, tôi nói đây là lúc tôi còn bé thơ, ở nhà cha mẹ tại châu thành chợ Sốc Trăng, lối những năm 1910 – 1915, ở đất nầy chưa có trồng và trái sầu riêng vẫn do từ Nam Vang (Kăm bù chia) dùng tàu Lục tỉnh chở xuống, hoặc do các thủy thủ đi Thái Lan chở qua, trái to tướng, nặng trên hai ký hoặc tới ba kí lô, giá bán đếm từ đồng bạc con đầm Xòe, (bạc con Cò trong nầy, cân 27 cờ ram) giá bán cả mấy đồng bạc, chưa hơn cinq piastres, nhưng vẫn cắn răng hít hà giành giựt tranh nhau mua ăn, thân phụ tôi nói có khi có người cầm quần bán áo để mua, lúc ấu thơ, tôi cho là nói thêm và nay tôi đã gần xuống lỗ, mới hiểu lời nói không ngoa. Nhưng cảm tưởng và kinh nghiệm riêng xin nói ra đây, các độc giả đừng cười:

– Vào năm 1932 đến 1938, tôi còn làm việc nơi tòa hành chánh cũ tỉnh Cần Thơ, nhơn tháp tùng theo chủ tỉnh Pháp là quan cai trị (administrateur tên Colas), nhơn ghé biệt thự một phó tổng giàu sụ quận Phụng Hiệp, người chủ nhà tấn ơn, lấy sầu riêng trong vườn vừa được trái chiến, Colas đặt múi sầu riêng lên dĩa bàn trắng phều, rồi dùng nĩa và muỗng, xúc, múc mà ăn (tôi xin vô lễ dùng chữ “khều”, tuy khiếm nhã nhưng đúng hơn …) tôi đã làm tôi cho Tây thì phải theo phong tục của họ, nên tôi cũng khều sơ sơ và người dọn bàn bưng dĩa đem vào trong mà tôi vẫn tiếc, và nay xin nói luôn, vì chút như vậy mà tôi xin đổi chỗ làm và xin trở về làm nơi Soái phủ ở Sài Gòn cho khỏi cảnh ăn sầu riêng theo Tây tà. Và nay xin nói ra, người đồng bào Thượng biết trở về chỗ cũ để thưởng thức sầu riêng chín muồi dưới gốc, đừng cười họ là người rừng, và theo tôi, muốn ăn sầu riêng mà biết ngon, thì phải giữ theo tục ông bà của mình thuở nay, ăn xoài, ăn mít ướt, nhứt là ăn sầu riêng, phải biết đừng gớm, đừng sợ bị cười là chưa văn minh, và phải làm như lời ông Diệp Văn Cương, người đất Hanh Thông Tây xứ Gia Định, trước ra Huế thay ông Trương Vĩnh Ký, làm thầy dạy Việt văn cho vua Đồng Khánh, sau lui về Sài Gòn giữ chức giáo sư dạy tiếng An Nam nơi trường Chasseloup-Laubat (các môn đệ của ông Cương đều ham làm đốc phủ, duy một Phan Văn Hùm nối nghiệp và học được với Cương về lối chánh tả nên Hùm được Phan Khôi khen là viết ít sai chính tả, chính ông Cương nầy đã dạy, tôi nhờ học lóm, đọc sách của ông mà biết, thì có câu: “ăn thịt chồn đèn ngon” riết, “mút hột mít ướt ngọt điên” nói huỵch tẹt ra là phải ngậm vào miệng và mút trơ mút trít sạch hột mít, (hột sầu riêng), thì mới là người biết nếm, biết thưởng thức mùi lai đặc biệt của giống trái cây (mít ướt, sầu riêng) nầy.

Tôi xin thêm lời chót tuy kém nhã là “phải biết mút tay bà mụ” thì mới là người thành thạo, và xin nói tục thêm có gì dơ hơn tay bà mụ trầu đời trước.

(viết ngày rằm tháng 7 Quí Dậu)