Nửa đời còn lại

vietmessenger.com

Vương Hồng Sển

Post by Sơn râu 2 Dec 2025

Chương 17

Thử so sánh lại nhân vật Đông Tây đời Vua Tự Đức và đời Vua Pháp Napoléon III

Tôi đã hứa ngày 11 vừa rồi rằng không viết nữa, nhưng nay lại sai lời hứa, và viết sơ lược so sánh vì sao đời Tự Đức, nước ta đánh thua nước Pháp.

Và nay tôi viết đây, chỉ làm việc nói lại những gì xét thấy riêng sau khi đọc lại các sách báo cũ đã có. Một việc còn nóng hổi trong nước là tượng hình Trương Vĩnh Ký, nay tượng đồng ấy vẫn còn hay đã không còn, tôi chưa biết và chỉ biết, vừa rồi một nhà cách mạng đã mạnh dạn viết sách phục hồi danh dự T.V.K. và tiếp theo đó, một nhà làm chính trị khác lại tỏ ý kiến đòi trả tên T.V.K. cho trường trung học cũ … và tôi nay vốn là một tên già được người ta tha cho được sống yên ở đây, mắc mớ gì tôi, lại ọ ẹ viết mấy hàng này. Thuở nay trong trường dạy học và ở ngoài đời, thì những Victor Hugo, những văn hào Pháp như Balzac, Flaubert, Maupassant v.v .. đều tôn như thần như thánh, V.H. được nằm trong điện Panthéon, nhưng từ ngày Pháp quốc bị Đức quốc đánh bại và chiếm rồi Pháp được phục hồi, thì nhà văn André Gide lại lớn tiếng chê đè V.H. (xin xem “Hương sắc trong vườn văn” của Nguyễn Hiến Lê, q.1, nơi tr. 29) André Gide giận và chê thơ văn V.H. là nhạt nhẽo, là giả tạo, là quá dễ dàng … là không đáng kể, và A.G. sở dĩ nói như vậy là vì mấy trận chiến tranh tiếp nối và nay vẫn còn đó đây, chiến tranh đã thay đổi hết cả, nhưng André Gide là gì mà dám chê Victor Hugo?

Và tôi đã đọc một sách khác nay không nhớ rõ tên sách để nói lại nơi đây, và nhớ mại một nhà văn khác lại chê A.G. rằng “Nó sẽ được bia danh về hậu thế nó đã từng chuyên đi cửa “hậu môn”, tôi không ghi lại được nguyên văn câu nói tiếng Tây, nhưng đi cửa hậu môn là gì, xin độc giả hiểu ngầm lấy. Riêng V.H. thì quả V.H. vẫn lem nhem dơ dáy, có vợ và bà ấy lại có gì đó với Sainte-Beuve và với Benjamin Constant hay nhà văn gì gì đó, và như vậy có xứng đáng chút nào? Nhưng nên hiểu đời Cách mạng 1789 bên Pháp, dân tâm biến đổi, đàn bà, mạng phụ giao thiệp với đàn ông, bạn thân của chồng là chuyện thường và tục người Pháp vẫn luôn luôn rộng lượng với phụ nữ, lấy câu tha thứ “sức bực tu mi nam tử mà còn sa sút, thì trách làm chi sự “phụ nữ quá lạc lòng”. Trong khi ấy bên nước ta, nhiễm tục người Tàu trong sách Khổng Mạnh, vẫn lấy chữ “Trinh” cho phái nữ và chữ “Trung” cho phái nam, làm căn bản.

Bỏ việc tranh luận và xin tóm tắt: đời Tự Đức dĩ chí đời Napoléon III, vua ta trong sạch hơn, nhưng làm sao lấy dao cùn nhụt, gậy tre bỡ rệt mà chống với súng mạnh, đạn bay xa mà mong thắng được? Mười ông khác, chính tỷ như mấy ông mạnh miệng chê bai ngày nay, cũng không chuộc đất “ba tỉnh Miền Nam” lại được, trong khi bên ta thì vua bo bo dạy Phan Thanh Giản phải than nghèo không tiền trả nợ chiến tranh, còn bên họ bên Pháp vẫn lấy khoa học và quyết tâm giành đất. Theo tôi, dùng đạo đức và võ nghệ đánh đấm mà cự với kẻ đang dụng võ thì có thuốc súng, dụng văn thì giỏi ngoại giao và như vậy phần thua là cái chắc. Kể về Trung, bên ta có thừa, kể về sức, bo bo giữ đánh giặc như “đánh lộn tay đôi” sở dĩ Phan Thanh Giản dám nhận lãnh đi sứ chuộc đất là trông cậy vào lời hứa của Bonard nhưng Bonard đã chết, còn tướng de Genouilly đánh thắng vì nhờ tàu đồng, nhờ súng mạnh, thêm nhờ tay trong hết lòng ám trợ (của đạo Mới), chỉ chọc chỗ yếu cho biết.

Tôi đọc khá nhiều sách sử, nhưng vỡ lẽ ngày nay là nhờ thấy trong một cuốn sách Pháp nọ, sở dĩ ta mất ba tỉnh Miền Tây, là tại xui khiến cho ông vua đời đó, lãnh chúa trên đất Miên, nay tôi không nói tên vua nầy ra là để tránh dính líu vào chánh trị … vua nầy ban đầu không nghe lời khuyên của tướng Pháp và nhứt định xin đầu hàng vua nước Xiêm rồi ông cất bước sang Xiêm nhưng khi ông đi được nửa khúc đường, bỗng đổi ý và trở lại và chịu đầu hàng Pháp quốc … và nếu vua nầy chịu theo về bên Xiêm vương, Xiêm quốc, thì phe Tây đâu có dịp để nuốt trọn sáu tỉnh Nam kỳ lúc ấy.

Rốt lại tôi cho là vận rủi của nước ta, chớ vua Pháp Napoléon III vẫn bê bối và thua xa về đạo đức vua mình, nhưng vẫn mạnh nhờ có tướng giỏi và người làm ngoại giao khéo. Vua Tây dâm dật, bê bối, nhưng có người tài phụ lực nên thắng. Tôi nghe Phan Thanh Giản tâu “bên nước Pháp, có thiết kiều, thạch lộ”, thì các quan trong trào chê “đi xa về nói khoác”, nước ta “phú hữu tứ hải” mà họ làm gì có cầu xây bằng sắt thép (ta không đủ thép làm gươm!) và họ làm gì có đá để lát đường, trong khi nước ta không đủ để mài gươm cho thêm sắc bén!

Phan Thanh Giản than: “Bá ban xảo kê tề thiên địa”. “Duy sự tử sanh, (vẫn thuộc) tạo hóa quyền” (câu nầy tôi nhớ thuộc lòng, không ắt đúng nguyên văn).

Còn Nguyễn Trường Tộ thì vì theo đạo Mới, nên vua không tin dùng, bao nhiêu người Pháp qua đây để dạy về kỹ thuật, mỹ nghệ, vua ta đều nghe lời các quan trong triều đề nghị xin đuổi về xứ và không dùng và chỉ bo bo trông cậy vào viện trợ của nhà Thanh mà ta tôn là thiên triều và đã không biết rằng nhà Thanh lúc ấy chỉ còn hư danh nhưng vẫn đuối sức và yếu như bún thiu, chính họ vẫn không tự giữ mình được mà trông mong gì trợ giúp.

Tôi mãi nói bắt quàng, chính tôi không dám đọc lại những hàng đã viết và sau đây tôi xin gom vào đây những trang đã viết ngày 31-7-1993 và 12- 8-1993 cùng một vấn đề “luận về nhơn vật đời hai vua Tự Đức và Napoléon III”, mặc dù những gì tôi viết đây phải cần tra cứu kỹ càng lại.

(viết ngày 16-11-1993)