Bông Hồng Tạ Ơn

vietmessenger.com

Nguyễn Đình Toàn

234 Tác Giả & Nghệ Sĩ Việt Nam
Post by Sơn râu 26 Sep 2025

61. Phan Khôi.

Phan Khôi là ai? Hỏi những người trẻ ở trong nước hiện nay ít người biết. Người lớn và các nhà phê bình văn học tránh không nhắc đến ông. Các thầy cô không nói đến Phan Khôi vì tên ông không có trong chương trình học.

Ông theo kháng chiến từ những năm đầu. Và ông cũng tự xác định vị trí của mình như sau:

Tuổi già thêm bệnh tật

Kháng chiến thấy thừa ta

Mối sầu như tóc bạc

Cứ cắt lại dài ra

Nắng chiều đẹp có đẹp

Tiếc tài gần chạng vạng

Mặc đầu gần chạng vạng

Nắng được thì cứ nắng

Hình như công việc quan trọng nhất người ta giao phó  cho ông trong những năm kháng chiến là thỉnh thoảng làm giám khảo các cuộc thi thơ, thi văn nghệ. Tính ông cương trực, hay nói thẳng, nên chắc cũng không được lòng nhiều người. Trong cuốn hồi ký của mình Tô Hoài viết: “Ông [tức Phan Khôi] chẳng coi tôi ra cái đinh gì. Nhưng ông cũng hãi tôi chứ?”.

Tô Hoài không nói rõ vì sao ông Phan Khôi hãi ông. Trả lời phỏng vấn của một đài phát thanh ngoại quốc mới đây, về các văn nghệ sĩ ở trong nước cùng thời với mình, có vẻ như Tô Hoài chẳng coi ai ra gì, đánh giá mọi

người đều xoàng. Không biết trước có như vậy chăng? Tô Hoài gọi lối viết, luận lý của Phan Khôi như gừng, cay nhưng chịu. Về cái chết của ông Phan Khôi, cũng trong cuốn hồi ký của mình Tô Hoài kể: “Đứng từ phòng trên một căn lầu, nhìn qua cửa sổ xuống dưới đường, thấy đám ma của ông Phan Khôi đi qua, đằng sàu quan tài chỉ có một mình chị Hằng Phương đi đưa. Hằng Phương là vợ nhà phê bình Vũ Ngọc Phan và là cháu gọi ông Phan Khôi bằng cậu”.

Google image edited by Sơn râu

Như thế hẳn Đảng và Hội Nhà Văn miền Bắc không cho là ông có công trạng gì. Còn những người quen biết chắc sợ bị liên lụy nên không ai tham dự đám táng cả. Theo các tài liệu còn lưu giữ được thì ông Phan Khôi, trước kháng chiến, tuy là một nhà nho nhưng lại chính là người đứng lên hô hào ủng hộ phong trào thơ mới. Không chỉ cổ động suông, ông còn cho đăng trên báo Phụ Nữ Tân Văn số 122 xuất bản ngày 10 tháng 3 năm 1932 tại Sài Gòn bài thơ Tình Già của ông, làm rúng động khắp ba miền Nam, Trung, Bắc. Dư luận chia làm hai phe. Phe đả kích, phần lớn là những người già, cho rằng, đây là một điều sỉ nhục cho thơ Việt Nam.

Ngược lại những người ủng hộ, giới trẻ, lại tin rằng bài Tình Già sẽ mở cánh cửa lớn cho cho trào lưu thi ca mới, thay thế cho nền thi ca gò bó cũ.

Ông Phan Khôi không đơn độc. Phe chống đối yếu dần. Một lớp các nhà thơ trẻ đầy tài năng lúc bấy giờ như: Lưu Trọng Lư, Thế Lữ, Xuân Diệu, Huy Cận, Huy Thông, Vũ Hoàng Chương, Chế Lan Viên, Thái Can, Đông Hồ, Nguyễn Vĩ, Tế Hanh, Thanh Tịnh … đã ủng hộ thơ mới, tung những sáng tác của họ ra và làm thành một nền thi ca rực rỡ mới. Như thế, ông Phan Khôi được coi là người khai sáng phong trào thơ mới ở Việt Nam lại không phải là người làm nhiều thơ.

Suốt đời ông chỉ làm đôi ba bài. Sáng tác chính của ông là truyện ngắn và ký sự. Vì đăng truyện ngắn Ông Năm Chuột của Phan Khôi tờ báo Văn ở Hà Nội đã bị đóng cửa và tác giả đã bị thù ghét. Bằng truyện ngắn này, ông muốn nói thẳng ra rằng, giai cấp thống trị nào cũng thối nát và luôn tìm mọi cách che giấu tội lỗi của mình, nhưng càng tìm cách che đậy bao nhiêu người ta càng thấy rõ bấy nhiêu.

Năm Chuột là người lưu lạc tới cư ngụ trong làng ông Phan Khôi và làm nghề thợ bạc. Năm Chuột nổi tiếng là thợ khéo nhưng cũng mang tiếng gian, hay tráo bạc, tráo đồng lấy vàng của khách hàng, nghĩa là ăn cắp. Cái cách nói móc và sự hiểu biết của Năm Chuột làm nên cái hấp dẫn của câu chuyện hay nói cách khác, nghệ thuật viết truyện ngắn của Phan Khôi.

Ông cũng là một trong những người đã phát động phong trào Trăm Hoa Đua Nở ở miền Bắc, chống sự độc tài về văn hóa sau năm 1954, nên bị đảng cộng sản thù ghét và bao vây kinh tế, sống trong cảnh nghèơ túng, không sáng tác được gì nữa cho đến khi chết.

Sau đây là nguyên văn bài thơ Tình Già, bài thơ được coi như mở đầu chơ thơ mới Việt Nam của Phan Khôi:

Hai mươi bốn năm xưa

Một đêm vừa gió lại vừa mưa

Dưới ngọn đèn mờ, trong gian nhà nhỏ

Hai mái đua xanh kề nhau than thở

Ôi đôi ta, thương nhau thì rất nặng

Mà lấy nhau ắt là chẳng đặng

Để đến nỗi tình trước phụ sau

Chi bằng sốnliệu mà buông nhau

Buông nhau làm sao Nỡ?

Thương chừng nào hay chừng nấy

Đôi ta là nhân ngãi đâu phải vợ chồng

Thế thì cần gì:

Mà tính chuyện thủy chung?

Hai mươi bốn năm sau

Tình cờ đất khách gặp nhau

Nếu chẳng quen lung đố nhìn ra được

Ôn chuyện cũ mà thôi

Liếc đưa nhau đi rồi

Con mắt còn có đuôi