Bông Hồng Tạ Ơn

vietmessenger.com

Nguyễn Đình Toàn

234 Tác Giả & Nghệ Sĩ Việt Nam

Post by Sơn râu 6 Jun 2025

20. Đỗ Nhuận

Qua những thông tin người ta biết được thì hình như Đỗ Nhuận sáng tác nhạc rất sớm, năm ông mới mười sáu, mười bẩy tuổi.

Ông gốc gác người Hải Dương, nhưng lớn lên ở thành phố cảng Hải Phòng. Theo những người biết ông từ những ngày xa xôi ấy, tác phẩm đầu tay của ông là bài Trưng Vương, đã được xuất bản vào khoảng các năm 1939-1940. Thực tế cho đến nay, không thấy ai hát lại và hỏi cũng không ai nhớ ca khúc này. Các sáng tác khác của Đỗ Nhuận thực sự được phổ biến, thực sự được yêu thích, hầu hết liên quan với cuộc cách mạng tháng 8-1945, gồm các bài như: Hận Sơn La, Chiều Tù, Côn Đảo, Nhớ Chiến Khu …

Sơn La âm u núi khuất trong sương mù

Lá rơi xuống suối gió đưa vù

Đoàn tù tha phương

cất bước đi trên đường

Tiếng chân xéo lá trong đêm trường

(Hận Sơn La)

Hôm nay trong tù

Vi vu gió may lướt trong chiều thu

Kìa áng mây trôi

Chim bay phương nào tới

Tung cánh dưới trời

(Chiều Tù)

Không biết trong quá trình từ “cách mạng” biến thành “cộng sản”, suy nghĩ của ông có những gì thay đổi? Thực tế, chỉ cần nhìn lại phong trào “Nhân Văn” và nhất là sau này, đọc hồi ký của rất nhiều người, trong đó có cả

những người từng giữ những chức vụ quan trọng trong guồng máy nhà nước trong suốt khoảng thời gian thu hẹp từ 1945 tới hiện tại, người ta đủ thấy, gần như toàn bộ văn nghệ sĩ miền Bắc đều bị điêu đứng, sống dở chết dở vì cái được gọi là sự giao động tư tưởng, tranh chấp quyền hành rồi thanh trừng nội bộ gì gì … đó! Chẳng phải ngay đến cả Tố Hữu cũng đã bị hạ bệ đó sao?

Kìa xa xa nơi Côn Đảo

Sóng nước muôn trùng

Có đàn cò trắng bay qua lưng trời

Bay về phương Đông [ớ ờ]

Hỡi chim ta nhắn cùng

Ngồi trên boong ta trông nhấp nhô

Xa kìa muôn sóng thiêng bạc đầu

Lòng ta thêm căm u uất đau

Trông về xa quê hương nào đâu

Chiều nay bao tim sôi nổi

Khi quay con tầu

Phút này rời nước đi xa

Mối thù càng thêm sâu …

(Côn Đảo)

Rất nhiều người, bây giờ nhớ lại, nói rằng vào thời ấy, các ca khúc của Đỗ Nhuận đã kích thích sâu xa lòng yêu nước của họ, giục họ“xếp bút nghiên lên đường tranh đấu”. Đi đâu để thực hiện lòng yêu nước đó? Theo kháng chiến. Vào chiến khu. Chiến khu trong nhạc Đỗ Nhuận như một bức tranh đầy lãng mạn:

Còn đâu trên chiến khu

trong rừng chiều

Bên đèo tiếng suối reo

ngàn thông reo

Còn đâu trên chiến khu

trong rừng chiều

Bên đèo đàn quân reo đạn bay vèo

Hôm nay đây vai vác súng

trông mây trắng gió buồn đứng

Xa rừng nhớ núi rừng!

(Nhớ Chiến Khu)

Đỗ Nhuận là Tổng Thư Ký đầu tiên của Hội Nhạc Sĩ Việt Nam khóa I & II, 1957-1983. Người ta thường nói đến ông như là người đầu tiên ở miền Bắc được đi tu nghiệp tại Nhạc Viện Tchaikovsky, Liên Sô cũ, trong khi các nhạc sĩ thuộc thế hệ thứ nhất của chúng ta khi ấy, hầu hết, đều tự học.

Những gì Đỗ Nhuận viết sau khi đi học trở về được quảng bá như những tác phẩm lớn, những opera hoành tráng [Cô Sao, Người Tạc Tượng] các nhạc kịch [Chú Tễu, Ai Đẹp Hơn Ai, Quả Dưa Đỏ] Concerto cho violon [Vũ Khúc Tây Nguyên] vv … Giá trị thật của các tác phẩm ấy như thề nào, ít người biết. Tên tuổi ông vẫn được nhớ đến nhiều hơn cả qua các ca khúc.

Sự thật thì, một số lớn các ca khúc của Đỗ Nhuận, những năm sau này, ngay ở trên miền Bắc, cũng ít thấy ai hát. Có lẽ vì chúng quá gắn bó với thời cuộc, nên chỉ khi nào cần nhắc nhở đến một sự việc nào đó, nhắm đề cao

thành tích, như “chiến thắng Điện Biên” chẳng hạn, người ta mới đem trình diễn. Đỗ Nhuận không viết một bài tình ca nào! Tuổi trẻ, nhất là các cặp tình nhân, khó hát cho nhau nghe những “Chiều Tù”, “Côn Đảo”, hoặc cùng tạo ra kỷ niệm bằng “Nhớ Chiến Khu”.

Các phòng trà cũng không thích hợp để hát “Du Kích Sông Thao”, cho dù đó là một trong những bài hát ngợi ca các dòng sông trên đất nước hay nhất chúng ta có được. Những người sinh trưởng bên sông Hồng [bài hát còn có một tên khác là Hồng Hà] dễ dàng nhận ra cái mênh mông, bát ngát của dòng sông, cái vắng vẻ, quạnh hiu của các bờ bãi trãi dài trong ca khúc.

Không thích hợp để hát trong các phòng trà, nhưng ai muốn nghe lại ca khúc này, có thể tìm trong các CD được thu thanh gần đây nhất, cả ở trong nước và hải ngoại, do Lê Dung [trước khi mất] và Mai Hương trình bầy.

Một ca khúc khác của Đỗ Nhuận hiện còn được các ca sĩ cả trong và ngoài nước hát rất nhiều nữa là bài Đoàn Lữ Nhạc, bản du ca được viết sớm nhất của nhạc Việt Nam:

Ra đi khắp nơi xa vời

Gió bốn phương kìa gió bốn phương

Ao ào cuốn lá rơi

Người đi khúc nhạc chơi vơi

Gió khắp nơi kìa gió khắp trời

Vang vang khúc nhạc say đời

Há há! Há há!

Hỡi những dấu vết xưa tàn phá!

Đâu? Đâu?

Ai biết lũ chim về đâu

Há há! Há há!

Hãy cất tiếng lên cười phá

Ô! ồ ố! Kìa có bóng chim hải hồ

Ha ha ha ha

Khi ta ra đi túi đàn mang theo trên vai

Cất tiếng hát rung trời mây

Át tiếng gió rung ngàn cây

Giờ bước ra đi khói lửa bập bùng đây đó

Hỡi lữ khách khi người đi

Cất tiếng hát quên sầu bi

Đi là đi là đi

Lên chót vót bóng núi

Reo hò reo hò reo

Ta đứng đón gió mới

Đi là đi là đi

Khi sóng gió cuốn tới

Ô à ô à ô

Giang hồ! Hồn ta dâng cao chơi vơi!

Ra đi …

Ôà ô àô

Kìa có bóng chim hải hồ

Ha! ha ha ha!

Sĩ Phú & The cat’s trio