Khu chợ An Đông

baotreonline.com

Trang Nguyên

Post on December 15th, 2023

Post by Sơn râu 18 Mar 2025

Phía mặt sau chợ An Đông thập niên 1960 (nguồn: Manhhaiflickr)  

Chợ An Đông và khu chung cư bao quanh được xây cất vào năm 1954. Đa phần người mua nhà là dân di cư miền Bắc, theo hợp đồng thời hạn 20 năm. Có nghĩa là đến năm 1974, chủ nhà hết quyền sở hữu.

Chung cư An Đông

Năm 1977 tôi có dịp ghé qua chợ An Đông vài lần. Nhà thằng bạn học nằm ngay góc tầng trệt của khu chung cư phía cửa sau chợ trên đường Yết Kiêu. Bên kia đường là hồ bơi An Đông không còn hoạt động. Toàn bộ khu vực này nằm ở giữa hai đại lộ Hùng Vương có con đường sắt chạy song song ở phía bắc và đại lộ Hồng Bàng ở phía nam; tiếp giáp 2 mạn đông, tây là hai con đường nhỏ Yết Kiêu và Nguyễn Duy Dương. Chung cư An Đông gồm 4 khu 3 tầng, mỗi khu hình chữ L, bao  bọc lấy chợ nằm ở chính giữa, tổng cộng gồm khoảng 4, 5  trăm đơn vị gia cư.

Có được một chỗ ở ngon lành và phía trước hành lang trở thành cái vựa bán trứng gà trứng vịt của gia đình trong thời buổi kinh tế khó khăn, vậy mà thằng bạn lại than ngắn thở dài: “sống ở đây ồn ào lại còn chật chội”. Nhà ngay chợ búa không ồn mới lạ. Hồi trước đám anh em còn nhỏ, chẳng ai thèm để ý đến chuyện nhà cửa chật chội, nằm sắp lớp cá mòi ngủ chung mùng thấy thật là vui. Khi đó, gia đình bạn buôn bán thêm nhiều mặt hàng. Nghe bạn kể cá khô treo lủng lẳng đầy nhà, trứng chứa từng sọt cần xé to nhỏ đủ loại, nhất là trứng muối bọc tro đen thui bán chạy lắm. Người Hoa khoái ăn trứng muối còn người Việt thích trứng lạt, thành ra mặt hàng này lúc nào cũng đông khách. “Hồi đầu năm 1975, ông bà già gom góp vàng định mua thêm căn chung cư kế bên, nhưng giấy tờ nhà có tranh chấp do vợ chồng ly hôn nên chuyện bất thành. Thế là cái gác lửng phải phân chia thành giường tầng 3 góc mới đủ chỗ ngủ cho đám con đông nhà chật”.

Bạn kể: “Chuyện mua nhà đang bị tranh chấp làm thủ tục thật nhiêu khê. Nhưng đây đâu phải là lần đầu. Năm 1974, một vụ kiện giữa chủ mấy trăm căn nhà ở chung cư An Đông với chủ đầu tư bất động sản Huỳnh Siêu (nghe đâu là con cháu của dòng họ Hui Bon Hoa đang quản lý cả mấy chục ngàn nhà ở và chung cư ở Sài Gòn Chợ Lớn), làm tốn giấy mực báo chí. Lý do là theo khế ước mua bán, ông Huỳnh Siêu thu hồi những căn nhà có hợp đồng thuê mướn dài hạn trong 20 năm. Chung cư An Đông và cũng nhiều chung cư khác ở Chợ Lớn có 2 dạng khế ước. Một mua đứt, hai thuê dài hạn và tái ký hợp đồng sau khi hết hạn. Vụ kiện tụng kéo dài đến năm 1975 thì đứt bóng”.

Thật ra, vào thời gian sau 1975, có vài người kêu bán mấy căn nhà quanh chợ nhưng gia đình ngại mua vì chỉ giao giấy tờ viết tay. Nhà lúc ấy rẻ rề vì mấy nhà đó dường như có kế hoạch vượt biên. Mua rồi sau này lỡ không làm được giấy chủ quyền thì kẹt.

Trở lại chuyện nhà của thằng bạn. Không biết hồi đó chính quyền nghĩ sao lại cho phép cất chung cư có diện tích như cái hộp quẹt. Chắc người ta nghĩ “ăn thì nhiều chứ ở bao nhiêu”. Nhà rộng lắm thì có thêm gác lửng. Gia đình nào cũng đông con, sống chật chội, vậy mà mấy nhà tầng trên còn phải dắt chiếc xe đạp, đẩy xe gắn máy lên tận tới lầu 3. Mỗi lần lên xuống thật phiền phức. Khách đến nhà chơi phải tìm chỗ gởi xe, rồi len lỏi giữa rừng thúng mẹt bán buôn né bên này đụng bên kia mới đến được nhà. Nhà tầng dưới của thằng bạn, phía trước Ba nó gắn thêm cái trụ sắt để khách mua hàng hay khách đến nhà dùng dây xích khoá chiếc xe gắn máy hay chiếc xe đạp vào cây cột. Trong lúc ngồi nói chuyện bù khú với nhau ở góc gác lửng, thỉnh thoảng nó đứng dậy, nhìn chồm qua ngó xuống cửa sổ trước hiên nhà xem con ngựa sắt của tôi còn đứng yên ở đó không. Bạn cảnh giác, có khoá vẫn mất như thường, ở đây trộm đạo như rươi.

Phái đoàn của chính phủ, phó TT. Nguyễn Cao Kỳ đi thăm chợ An Đông (Nguồn: Manhhaiflickr)

Chợ An Đông

Tôi thì chẳng màng đến chuyện chiếc xe đạp có thể “bốc hơi” trong giây lát. Nhà nằm ngay vị trí góc đường nhìn qua lam gió thấy rõ khối kiến trúc tiền chế của ngôi chợ đổ bóng lên dãy sạp bán gà vịt cá mắm phủ đầy dù vải đủ màu trông như một bức tranh lập thể, góc cạnh sáng tối dưới bóng nắng bật lên thật là sinh động. Hầu như từ thời điểm đầu thập niên 1950, kiểu kiến trúc chợ búa bước sang một hình thái mới, không còn kiểu cách cầu kỳ của kiến trúc Châu Âu hay phảng phất đường nét Á Ðông kết hợp nữa. Kiểu xây dựng tiền chế thi công nhanh, dễ tháo dỡ và không làm ảnh hưởng tới những công trình lân cận.

Chợ Hoà Hưng nơi tôi cư ngụ cũng vậy, có thiết kế khung sườn tương tự. Chỉ có điều, chợ An Ðông là một khối hình chữ nhật nhìn thoạt trông rộng hơn ngôi chợ nơi tôi ở. Tôi nghĩ còn vài ba ngôi chợ nữa có kiểu dáng thiết kế tiền chế như thế này đâu đó trên đất Sài Gòn. Kiến trúc chợ kiểu này được xây dựng một loạt nhiều nơi để đáp ứng nhanh nhu cầu chợ búa của dân chúng thành phố trong thời kỳ phát triển dân cư di tản từ thôn quê lên thị thành sinh sống, cộng thêm gần triệu người Bắc di cư vào Nam chọn nơi trú ngụ Sài Gòn là điểm đến chính. Theo thống kê dân số năm 1945 Sài Gòn có khoảng nửa triệu người nhưng 10 năm sau đó, con số này tăng lên gần hai triệu.

Bạn kể chuyện gia đình. Bố là người Hà Nội gốc theo gia đình di cư vào Nam ban đầu ở tạm gần khu trường đua Phú Thọ, làm công giao nước đá cây cho ông ngoại khi đó có tiệm tạp hoá bán đủ thứ ở đầu hẻm đường Nguyễn Duy Dương bên kia chợ An Ðông. Thấy anh thanh niên điềm đạm, hiền hậu lại siêng năng nên ông ngoại ưng thuận gả cho người con gái lớn ham thích buôn bán ở chợ. Hai người ra riêng sắm căn nhà tầng dưới làm chỗ mua bán. Hồi trước 1954, chung cư này xây xong chỉ có một số ít người Việt gốc Hoa đến đây mua tầng dưới để ở và làm ăn buôn bán. Nhà chung cư giá rẻ nhưng không hấp dẫn cư dân đến định cư vì ai đời xây chung cư lại bao quanh một cái chợ giáp mặt bốn hướng. Ồn ào, ngõ ngách chật hẹp ra vô khó khăn. Chợ An Ðông xưa kia còn chưa xây mới nhưng lúc đó đã được dân chúng xem là một trong các ngôi chợ sầm uất nhất thuộc khu vực Chợ Lớn, có đường xe lửa đi Mỹ Tho, xe điện ngược ra Sài Gòn.

Khu chợ An Đông lộ thiên phía giáp với các chung cư (Nguồn: Manhhaiflickr)

Khu “giao thoa” của người Hoa và người Việt

Người Việt về đây cư ngụ nhiều lắm, sống xen kẽ với người Hoa vì vùng này dễ làm ăn mua bán. Người Hoa đa phần là người cố cựu sống rải rác không tập trung như tại trung tâm Ðồng Khánh vào thuở Sài Gòn – Chợ Lớn còn là hai thủ phủ riêng biệt. Mãi đến đầu thập niên 1930, hai thành phố mới sát nhập làm một. Khu vực An Ðông được xem như khu giáp ranh giữa hai thành phố, dân cư từ các tỉnh đổ về định cư ngày càng nhiều và sau đó người Bắc di cư vào Nam tìm đến. Vào khoảng thời gian này, khu vực quanh Chợ An Ðông vẫn còn lưa thưa ao trũng, mồ mả vô chủ rải rác đó đây.

Góc bán gà vịt bên hông chợ (Nguồn: Internet)

Ông Ngoại thằng bạn tuy là người Hoa Chợ Lớn cố cựu 3 đời nhưng nói tiếng Việt sành sỏi nên Mẹ của nó cũng nói tiếng Việt ngon ơ đâu có thua gì người cha. Thằng bạn kể chuyện hồi nhỏ, mấy đứa đánh giày không biết từ đâu kéo cả đám sang khu chung cư Mỹ thuê ngay góc hồ bơi làm ăn. “Tụi nó thường chọc ghẹo mấy đứa nhỏ con người Hoa sống quanh khu chợ. Có lần tao nói tụi bây đừng ỷ đông ăn hiếp con nít. Tụi nó giả giọng “tào lao” chửi bới đòi đánh chết cha tao (chắc thấy cái mặt của tao giống Ba Tàu). “Tả lị sị, hằm tắc xả, xả cái lỗ mũi”. Tao tức quá vung chân đạp trúng một thằng té sấp, ai ngờ cái lỗ mũi của nó ăn trầu. Tao bỏ chạy, lủi tuốt vào chợ, tụi nó ví theo nhưng làm sao nắm được cái chân của dân chợ chính cống”.

Nói chuyện khơi khơi một hồi cũng chán, thằng bạn đứng dậy bảo ra quán Siu Siu kiếm cái gì lót bụng. Ngồi ở đây vừa ngộp vừa nóng chảy mỡ. Trong khi chờ thưởng thức đĩa cơm gà ngon cỡ nào mà mấy ông lớn tuổi xóm tôi thường hay ca tụng mỗi khi đi chợ An Ðông. Thằng bạn chỉ ông già người Hoa đầu tóc bạc trắng rối bời, quần áo lấm lem bùn đất, đứng tựa vách tường miệng lẩm bẩm như đọc thần chú. “Ông từng là chủ quán cơm gà Siu Siu”. Chuyện đánh tư sản mấy năm trước, ông mất 3 căn nhà lầu mở quán cơm gà trên đường Nguyễn Duy Dương. Sau đó theo tàu vượt biên. Tàu bị đắm, tất cả mọi người trong chuyến đi đều chết hết. Riêng ông ôm miếng ván trôi dạt vào bờ. Bị bắt, trả về nhốt ở quận 5. Một thời gian sau, ông được tha. Và cũng từ đó, ông trở nên điên điên khùng khùng. Còn cái quán mình đang ngồi là của người bà con xa của ông Siu Siu.

TN