Tạp Bút Năm Quý Dậu 1993

vietmessenger.com

Vương Hồng Sển

(viết ngày 20-6-1993 / 1 th. 5 Quí Dậu)

Post by Sơn râu 9 Jul 2024

Photo edit by Sơn râu

Phần 14.

Tôi Biết Gì Về Hát Bội, Cải Lương Và Tuồng Phụng Nghi Đình

Ngày nay, với ti vi màu mè, ở nhà nằm coi sướng hơn đi mua vé đến rạp xem diễn, để cho bận về, ra cửa, bị chúng giựt bóp, giựt đồng hồ, có khi đâm đổ ruột lòi phèo, vì vậy cho nên hát bội cũng như cải lương bị ế giòng, cô Bạch Tuyết, Ngọc Giàu phải chịu nằm co, (nhại câu cũ và viết chọc chơi xin đừng giận: “Rạp vắng khách, đào kép kêu trời!”), và với tuổi 92 chờ ngày theo ông bà, và nói bá láp vẫn có độc giả rộng lượng dung thứ, thêm tật lớn “biết gì vẫn nói hết”, nay tôi xin kể lại ngững gì tôi biết và còn thương tiếc về hát xướng, kể từ năm 1915, tuổi 14 đã biết nghe hát, chí đến năm ni 1993, đã cúp hàm-thiếc không đi xem diễn và tiếc hùi hụi những đêm cụp-lạc cô Giàu mua thúng độn bụng làm Đổng Trác, vân vân, nhứt là tiếc những đêm ngâm thơ và đêm các trẻ thi nhau khoe giọng tốt hay vịt đực.

Năm 1915, tôi học lớp nhì trường tỉnh ở Sốc Trăng, (cỡ 10 hay 11 nay), hát bội đang thịnh hành, có đào Sáu Sển, người xứ Trà Vinh, thủ vai Lưu Kim Đính giải giá Thọ Châu thành, tối về tôi nằm mơ vẫn thấy…, một đêm nọ lối 1918, ông phó tham biện Nguyễn Phú Quí bắt ép hai gánh hát, gánh Lưu Thị Ngoạn (và Ba Ngoạn) có đào Năm Nhỏ, và gánh Sáu Sển nhập chung, diễn lấy tiền quyên cho nhà nước Tây thuộc địa buổi ấy gọi là giúp quốc-trái, diễn tuồng “Tây Hà ngộ thê”, lớp vợ Trần Nhựt Chánh (Năm Nhỏ) đối đáp với mẹ chồng (Sáu Sển), tôi còn nhớ rành rạnh cô Sáu (nếu còn sống tuổi hơn 100) làm mẹ, nhiếc và nói toàn chữ Hán, nhiếc cay nhiếc đắng, nàng dâu (Năm Nhỏ) không trả lời được và chỉ lấy nước mắt và khóc hai chữ “Mẹ ôi!” mà trừ… (không hát được câu nào để đối cho xứng, vì chưa già giặn và nghề non, thua…)

Thuở ấy quãng vài chục năm sau, kể về kép có hạng, tôi biết và từng xem diễn, có Sáu Ất, người ốm, thấp nhưng mắt thật lanh, cử chỉ vén khéo, thủ vai Quan Công, thì tôi chưa biết có ai hơn, còn vai Tư Đồ Vương Doãn thì có kép Tám Tri, vai Lữ Phụng Tiên có kép và bầu Hai Thắng, vai Châu Du có kép Mường Vàng (tuồng Phó hội Giang Đông), còn kép Chín Tài, thủ vai gần gần như Bầu Thắng, nhưng Chính Tài múa quều quào, nên tôi dám lén chê.

Kể về đào, các cô Cao Long Ngà, Năm Đồ, Ba Út, đều quá vãng nên xin miễn nghị, Ba Đắc còn sanh tiền, thủ vai Tôn phu nhơn đọc thơ của mẹ thì lâm li thống thiết, tuyệt, nhưng vợ của mình và đào nhà, Năm Sa Đéc, tôi được phép riêng khen và nhớ lại tình cũ nghĩa xưa và nhắc lại đây một chuyện nhỏ, tin hay không là quyền của độc giả, một buổi gần đây, tôi lấy hồ sơ để trên bàn định viết về “cái hay của hát bội” nhưng lạ quá, hồ sơ thất lạc, tìm mãi không thấy, đêm đó hay đêm kế, tôi nằm mơ thấy Năm Sa Đéc về khóc và nói: “Anh đừng viết, vì tôi muốn giấu nghề… lại nữa anh không thông Hán, và nhiều chữ nhiều câu bí ẩn, anh làm sao viết lại cho đúng…”, tôi mơ màng hứa không viết… và liền đó, tôi gặp lại hồ sơ Hát bội, vẫn nằm chình ình trên bàn, nhưng nằm dưới một lớp sách báo bừa bãi nên trước đó tôi không thấy. Ghê chưa? Dị đoan ư? Không! Có lẽ là cô hồn độ mạng, khiến tôi khỏi viết.

Tôi nói gà nhà, đào nhà, được phép khen, tôi muốn nhắc lại Năm Sa Đéc, khi ở gánh hát bội, vai nào cũng coi được, và tôi đã mê và chọn làm vợ, vì làm Lữ Phụng Tiên, răng đều và trắng quá, và khi có tuổi, làm Tống Thái tổ bị khốn nơi Thọ Châu thành, nhứt là làm Đổng Trác lúc cùng Điêu Thuyền lên xe về Mị Ô, thì xin lỗi độc giả, riêng tôi tôi nhận chưa ai diễn hơn… và khi chiều tà, qua Cải lương, cũng giúp tôi chạy gạo buổi ngặt nghèo, Năm ôi, S. nầy chưa quên và khi qua Thép Súng hoặc gần gần đây, Giải Phóng đã nhập thành, diễn vai nào, loạt điệu mới, đều có người nhắc, tiếc. Năm ôi!

Nói nhiều không phải là hay. Nay nói sơ qua tuồng Phụng Nghi Đình. Đó là tuồng thầy, và vẫn còn sống sót, mặc bội và lương đều về xế bóng. Hát bội, những câu, tôi kể lại đây để học thêm với người thức giả; kể sơ:

– rất thanh mà rất tục, nay có câu nào văn mới, dám bì lớp Địch Thanh bị Thoại Ba cầm giữ, không cho đi, Lưu Khánh khuyên nguyên soái: “đánh cho be bét, bỏ giận lăng nhăng mấy bữa…” (rất tục và thật gói ghém, tôi xin diễn cho bạn trẻ mau hiểu: “Đánh cho bả đi hết nổi thì bả buông tha chớ gì!…”

– “mưu ai khiến bà bẻ nhành suốt lá… ” (tôi cho thật mới, thật khéo), v.v.

– Tuồng Mạnh Lệ Quân, lớp giả trai cùng vua dạo ngự hoa viên, vua Thành Tôn (Tư Út) muốn thử thừa tướng là gái giả trai, nên trờ ngựa tới trước và lấy roi quất vào nhánh cây cho giọt mưa rơi xuống, Lịch thừa tướng (Phùng Há) cúi mặt không phấn và lấy mắt trách quân vương lỗi đạo, lớp nầy không đờn không trống, chỉ diễn câm, mà khéo tuyệt, còn như tuồng Phụng Nghi Đình buổi Tây rút lui, người lùn qua đây, Lữ Bố (P.H.) diễn quá bạo, đào Điêu (Bích Thuận) chơn đi giày trắng peau de daim, và hát xang-xừ-líu, tăng-gô-si-noa, (đít vêu-vêu, anh em cô bác nghĩ sao???), và gần đây, má Bảy đã tròm trèm hơn tám mươi còn diễn cho ông Lớn xem, ông Lớn khen “Lẳng lơ Lữ Bố hý Điêu Thuyền”, tôi tiếc già hết xài, không ai nhớ mời đi coi…

Và tôi chấm dứt bài nầy bằng chuyện cũ, năm kia, lối min-nớp-xăng-ca-răng, có một gánh hát Tàu qua đây, tôi xem diễn nơi một rạp ở Cầu Ông Lãnh, tuồng Phụng Nghi Đình, gánh đó diễn Điêu Thuyền là nước Tàu, Đổng Trác và Lữ Bố, Vương Doãn, vân vân và vân vân là nhơn vật thời nay của buổi Nhựt lấn đánh Trung Quốc, Đổng là thằng lùn, hay Bố cũng là thằng giặc gì gì đó, tôi không dám hiểu nhiều, duy nhớ trong lúc Tàu qua đây diễn lớp tuồng bị cướp đoạt nước ấy thì vẫn có một họa sĩ người Tàu đi theo sát gánh hát, mỗi ngày và đêm, ở Sài Gòn nầy, họa sĩ Tàu nầy vẫn treo một bức tranh cao độ hơn ba thước tây, bề ngang độ 1 mét 50, bốn chữ to tướng, cỡ bắp tay: “Hoàn… Ngã… Hà… San” (ẩn ý là “Hãy trả lại tôi sông núi của tôi”), bốn chữ nầy, thuở ấy thuộc địa Pháp vẫn cho treo, và sau đó, một thức giả (ông Huyện Của, cha tướng Xuân) đã xuất mười nghìn đồng bạc con cò (10.000 piastres indochinoises) mua lên, nay tranh ấy còn hay mất, tôi xin chừa một khi khác… và thật tôi chưa biết.