Tạp Bút Năm Quý Dậu 1993

vietmessenger.com

Vương Hồng Sển

(viết 16-XI-1992) (22-10- Nhâm Thân)

Post by Sơn râu 4 Jul 2024

Google photos edit by Sơn râu

3. Nghĩ Hoang Mang Về Thuật Chơi Đồ Cổ Và Nghề Viết Lách – Nhớ Lại Tâm Sự Tôn Thọ Tường Và Phan Văn Trị

Đời ông Tôn Thọ Tường, ngày nay có nhiều người nói nầy nói kia, nhưng tâm sự của ông gói ghém trong một bài thi “Lão ky qui y” cũng đủ: đủ thành danh thi bá.

Và sánh lại, xét về ông Phan Văn Trị, nay còn giữ tên cho một con đường dài ở Bà Chiểu, ông Phủ Ba Tường thì chỉ được nhắc nhiều về một món vịt quay thơm béo trong Chợ Lớn, nhưng riêng tôi, tôi thích và chịu cùng một cảnh ngộ như họ Tôn hơn là họ Phan. Hôm nay, nhơn thấy trong nhà ngổn ngang đồ cổ và sách giấy mất vẻ đẹp, nên sắp xếp lại theo ý thức riêng buổi nầy, lại bắt gặp trong lọ sành cổ bài thi chép tay và nay xin chép lại đây và đọc:

“Ngươi hỡi Nghiêm-Lăng có biết chăng?

Lòng ta ý gã, đố ai bằng!

Nửa cân thứ-vị trời trời nước,

Một sợi phong-lưu gió gió trăng,

Thao lược đã đành ngàn dặm bữa,

Giang san tóm róc một tay phăng.

Xưa nay cũng một lòng sông Vị,

Mơ tưởng xe Châu biếng nói rằng”.

Trong thơ, có chữ “một” viết hai lần, nhưng không đủ sức thay, cũng như điệp chữ “trời” chữ “gió” lại thấy hay và hay đến bực thần xuất, nếu làm tài khôn đổi thử “trời mây nước”, “gió sóng trăng” thì lại lẹt đẹt mất vẻ tài tử và hóa ra thợ thơ làm tàng, lé đé giỏi tài sửa mũ mấn. Phép làm thơ khó hay chăng, xin khoan nói, và để nói lại sự tích duyên phần trong thú chơi sách trước đã. Bài thơ nầy trích trong tập sách cũ và nhớ lại tập sách cũ nầy đã xảy ra một duyên cớ về duyên phần chơi sách. Năm ấy, năm 1920, xưa lắm rồi, một hôm đang ngồi trong lớp salle d’tudes (phòng ngồi học) dọn lại bài cũ, chờ giờ đi ăn cơm buổi tối, bỗng ông chánh giám thị Pháp a thần phù đột nhập vào và tịch thu tập sách, viện cớ học tiếng Pháp trường Tây mà ham đọc sách chữ Việt!

Bữa cơm hôm ấy mất ngon, và tật tiếc sách khiến tôi bạo gan, tôi lên văn phòng giám thị khiếu nại, cũng may, mấy ông giáo khuyên trả vì là sách về văn thi, và lão tịch thu sách đành trả và sách được biên thêm hàng chữ: “Autorisé le 18-9-20” Le Sur. Gal (le Surveillant général) và ký tên “Thomas”. Nhờ vậy được thêm phần duyên dáng. Đó là cuốn “Quốc âm thi hiệp tuyển” của Lê Quang Chiểu, xuất bản năm 1903 do nhà Claude et Cie Sài-gòn in. (Mục lục số 1114-D), đến nay ngót trăm năm và thuộc loại sách hiếm và quí. Sách còn nhiều lỗi chính tả, tên tác giả vẫn không ghi rõ và thường ghi “Vị tường danh thị”, nhưng tôi quí trọng sách hơn vàng, và thử luận chơi về bài thơ “Câu cá” trên đây, rõ là tuyệt tác.

Nghiêm Tử Lăng thuộc đời Đông Hán, người khí khái, ra làm tôi cho vua Quang-võ Lưu Tú, đã từng cùng nằm một sàng với Đế, gác lỡ chân lên long thể mà Đế không đánh thức, tuy vậy Nghiêm sớm lui về cày ruộng câu cá, không ham công danh phiền lụy; và đây Phan Văn Trị, cùng một họ với kinh lược Phan Thanh Giản và cùng đồng thời với Trương Định, trào Tây qua đánh chiếm, nhưng Trị vẫn không được cả đôi bên trưng cầu trọng dụng, khiến buồn lòng ngẫu hứng bài thi nầy. Nay lạm bàn và xét từng chữ, quả là bài thơ hay. Hơi xấc, gọi bằng “ngươi”, và tự phụ, xem không ai khác ví bằng. Hai câu trạng, tả cảnh “trời nước”, “gió trăng” thật là thanh thoát, xuống cặp luận “dặm bữa biệt ngàn, tay phăng một róc”, thật là phóng khoáng tiêu dao, xuống câu 7 chuyển, ví mình sánh với “người câu sông Vị” và kết câu 8: xe vua đến rước chả thấy đâu nào, cho nên biếng nói biếng rằng, quả bài thơ lời lời châu ngọc, hàng hàng gấm thêu.

Chầu đôi, thùng ba là phải!

Việc cũ nhắc lại và thử thêm ít lời bàn: Cùng sanh một thời nhiễu nhương, chơi thân với nhau qua lại, cạn tiền thì mượn tiền để nhấp rượu, rượu say lại móc moi trách cứ lẫn nhau, nhưng luôn luôn giữ được hòa khí nhẫn nhục thanh bai, móc xéo: “Anh hỡi Anh Tôn, anh có biết: Trai ngay thờ chúa, gái thờ chồng” thật là cay đắng và đau, ám chỉ đầu Tây làm việc cho Tây, làm chi…, nhưng họa vận lại, thì hai câu: “Ai về nhắn với Châu Công Cẩn, Thà mất lòng anh, đặng bụng chồng” (chồng đây ám chỉ “lấy Tây” vừa khéo vừa êm, bỏ ngọt mích lòng người thân là Anh, mà được lòng người mình nâng khăn sửa tráp, tôi cho là tuyệt!