vietmessenger.com
Nguyễn Sỹ Tế
Post by Sơn râu 17 May 2024
TIỂU SỬ
Tên thật Nguyễn Sỹ Tế, sinh năm 1922 tại Nam Định. Ông nội đậu tiến sĩ dưới đời Thành Thái. Ông tứ đại ngoại đậu bảng nhãn thị trạng nguyên dưới đời Tự Đức. Học chữ Hán từ nhỏ. Sau theo học chữ Pháp: trường Thành Chung Nam Định, trường Bảo Hộ Hà Nội, trường Luật Hà Nội trước 1945 và sau 1950. Làm thơ chữ Hán hồi nhỏ. Làm thơ chữ Pháp hồi Trung học. Viết văn và dạy học từ 1945. Di cư vào Nam năm 1954. Ở Đại Học Sư Phạm Saigon trên mười năm nay.
Đã xuất bản tập truyện Chờ Sáng.
QUAN NIỆM VỀ TRUYỆN NGẮN
Tạm chia hai loại: loại thuật sự thuần túy có lợi ích gián tiếp, loại có chủ đề triết học, văn chương, tâm lý, chính trị… Thích loại thứ hai hơn. Chọn chủ đề rồi thì đào sâu chủ đề đến cùng độ và tìm một kỹ thuật thích hợp để thực hiện chủ đề đó. Luôn luôn đổi thay chủ đề từ truyện này đến truyện kia. Và mỗi lần, đổi thay kỹ thuật: thuật sự, thư tín, đối thoại, độc thoại, phân tâm, phơi bày, ngụy trang, gợi ý, khẩn cầu…
Về Truyện Ngắn “DÒNG SÔNG XANH”
“Dòng Sông Xanh” của tôi thuộc loại có chủ đề chính trị. Chủ đề này có thể gọi bằng nhiều tên khác nhau: giá của tự do và độc lập; vỡ mộng thiên đường; sự phản bội lý tưởng của chính những người mác-xít.
Kỹ thuật sử dụng biến câu chuyện thành một khúc ca bi hùng bằng văn xuôi theo cấu tạo nhạc: một nhập đề (dạo nhạc), nhiều điệp khúc láy đi láy lại, và một kết thúc mau lẹ (finale). Đối thoại làm sáng tỏ câu chuyện; khẩn cầu, gợi ý, ngụy trang, tả cảnh để khắc sâu thảm kịch nội tâm của các nhân vật.
Để ghi nhớ những thanh niên và sinh viên Budapest đã gục ngã cho tự do và độc lập của quê hương họ năm 1956.
Những tràng súng liên thanh lẻ tẻ. Một phát đại bác vang rền. Tiếng gạch rơi vụn. Đêm chập choạng ngã xuống Budapest. Những chiếc chiến xa với những cỗ súng dài lăn nát hè phố. Cây vắt ngang hè đại lộ bên nhưng mảnh tường. Xác ai chết co ro đường rầy, súng bên ngực không người nhặt. Gió gào đưa băng giá từ xa về. Trong những hẻm tối, sau những bức tường chướng ngại vật mong manh, một vài bóng người lom khom di chuyển, nặng nề trong những chiếc áo choàng đồ sộ. Những căn nhà không cửa sổ, và những cửa sổ không ánh đèn. Xa xa một vài đợt sáng vàng vọt, lẻ loi nơi những khu nhà cao. Những đám cháy ban ngày vẫn còn bập bùng rỡn cùng bóng tối và gió rét.
I
Trên con đường bờ sông, một vài căn nhà hiếm hoi xây lưng ra nước vừa xụp đổ sau một tiếng nổ vang trời. Bụi cát tung lên qua ánh lửa.
Một chiếc xe tuần tiễu không mui từ bóng tối vụt hiện, hãm rít phanh, đậu sóng kề chiếc chiến xa còn nhả khói. Từ chiếc xe mới đến nhảy xuống hai bóng người võ trang cùng mình. Họ từ từ tiến lại căn nhà đổ, súng và lưỡi lê chĩa ra phía trước. Những câu trao đổi cộc lốc:
– Lại một ổ loạn quân tan vỡ!
– Chúng ta có bao nhiêu?
– Trên sáu ngàn.
– Bọn chó săn đừng hòng thoát một mống!
Trời bao ta một màu tro xám. Sao như hoa tuyết lạnh ghê người. Những ánh tượng hỗn loạn nhảy múa. Đây quá khứ sầu bi qua những trang sử mỏng thơm mùa giấy mới. Đời chúng ta là kiếp ngựa trâu, bánh không có mà ăn, dạ không có mà mặc. Tiếng ai hò thê thảm dòng Volga, nhịp chèo rướm máu? Cách mạng tháng 10. Cờ đỏ hơn máu. Người trẩy đông như hội. Cộng hòa xã hội muôn năm! Thế giới đại chiến. Bom nổ long trời. Đạn xẻ không khí. Những trại quân. Hàng rào thép gai. Tuyết rơi đêm tối. Cánh đồng ngập xác chết. Những nhà ga ánh đèn le lói. Những chuyến tầu đầy ních người, khởi hành mỗi 15 phút.
II
Khói lửa đã bắt đầu bốc lên từ căn nhà đổ. Nhưng ở một góc tướng, nghe có tiếng người vừa cất lên yếu ớt. Tiếng khàn khàn:
– Nína, đồng chí ở đâu?
Tiếng trong hơn:
– Imre, đồng chí có sao không?
– Phía này.
– Không phía này.
– Ngực tôi tức thở.
– Chân tôi rướm máu.
Có tiếng chân người lê trên gạch cát:
– Đỡ tôi một tay. Cái túi rết và khẩu súng vướng xà nhà không gỡ ra được.
– Phía này.
– Không phía này.
– Lửa ở đàng nào?
– Sau lưng.
– Imre.
– Nína.
Rồi im lặng. Lửa cháy kinh thành, lửa chảy trong lòng dân chúng. Những trang lịch sử chắp nối. Thân ta là kiếp ngựa trâu, bánh không có mà ăn, dạ không có mà mặc. Dòng sông Danube u buồn vắng tiếng gái giặt hát vang bờ nước. Thế giới đại chiến. Muôn tiếng gào rách phổi. Tổ quốc giải phóng khỏi đế quốc. Cộng hòa mở. Người ta lũ lượt đi bầu, Vương quốc tái lập. Đồ phản bội, Thế giới đại chiến. Những ngày vinh quang. Muôn người hùng dũng như một. Đồng bào đã lầm đường theo lũ chó săn phát-xít, người ta bảo thế. Có một điều vương quốc mở rộng biên cương ba mặt…
III
Hai người lính từ bờ sông cao nhìn xuống. Một người dương súng ngắm hai bóng đen vừa từ căn nhà cháy chui ra tìm đường xuống sát bờ nước. Anh bạn đồng đội trông thấy ngăn lại:
– Theo rõi thì hơn. cố tìm sào huyệt.
– Có lẽ. Bằng cách nào?
– Chúng đi ven bờ nước, ta phía này bờ cao.
– Hảo ý.
– Nhưng chúng đâu rồi.
– Thận trọng kẻo chúng nhận ra.
– Đi về phía cầu?
– Quân ta canh giữ. Chúng chẳng dại gì.
– Tchérévik. Đồng chí đứng nguyên đây dán mắt vào mục tiêu. Tôi về báo cáo rồi trở lại ngay.
– Grégoriévitch! Đồng ý.
– Nhưng mà này! Bỏ súng dài và mũ sắt đi cho đỡ lộ.
Trời bao la một màu tro xám. Sao như hoa tuyết lạnh ghê người. Tiếng ai chạy bì bạch trên cỏ ướt? Đời học sinh kiên vui trong những bộ đồng phục đổi thay theo mùa. Những chiếc trống đồng. Những cuộc tuần hành thị uy. Những cuộc mít tinh vĩ đại. Rừng cờ và biểu ngữ. Cha mẹ chúng ta đâu? Còn trong xưởng máy xây dựng ngày mai tươi sáng. Thế giới đại chiến. Quân phát-xít tiến sâu vào thành trì cách mạng. Dậy lên! Hỡi những nô lệ trên hoàn cầu! Dậy lên!
IV
Dưới bờ sông hai bóng người nặng nhọc dìu nhau khi cúi, khi bò trên cát.
– Nína!
– Imre!
– Tôi thấm mệt.
– Tôi đói đã hai ngày.
– Cố lên.
– Thì vẫn cố.
– Đi lối nào?
– Ngược phía cầu.
– Đi đâu?
– Cứ lần bờ sông.
– Biết đường chưa?
– Chưa biết nhưng không hề gì.
– Làm sao bây giờ?
– Học địa dư còn nhớ lờ mờ. Ngược dòng sông sang Áo.
Dòng nước lặng lờ câm nín. Sóng nhấp nhô xóa nhòa những ánh sao. Dòng sông xanh phát nguyên từ giải Rừng Đen nơi Tây Âu xa vời, chảy qua Bavière có những cô gái giặt đẹp khỏe mạnh tiếng ca vang dài như muôn con nước bất tuyệt của con sông ngàn cũ, Đại chiến thế giới. Bọn người phát-xít sát hại đồng bào; đi ngược quyền lợi nhân dân nên thua trận lần lần, người ta bảo thế. Quân ngoại quốc đến giải phóng, hôn trẻ con vào má. Dân chúng đứng đàng xa. Tuần hành thị uy. Mít-tinh vĩ đại. Rừng cờ vàbiểu ngữ. Hoan hô nước bạn. Chúng tôi đem lại hòa bình ấm no, người ta bảo thế.
V
Dãy nhà thưa và thấp dần. Ngoại ô. Hai người lính dừng lại.
– Tchérévik!
– Grégoriévitch!
– Chúng nó dừng lại.
– Xem chúng nó làm gì.
– Đây là đâu?
– Sắp hết thành phố.
Một phút sau.
– Chúng nó ngồi xuống.
– Chắc là lấy hơi.
– Chúng muốn sang sông?
– Có là điên!
– Hai thằng lính?
– Không có lẽ. Hai thằng thường dân. Bộ điệu vụng dại lắm. Vả lại một đứa cao lớn một đứa còn thấp nhỏ.
Trời bao ta một mầu tro xám. Sao như hoa tuyết lạnh ghé người. Chim đêm giật mình bay từ bờ sông lên không trung. Tổng động viên, thêm nhiều bạn mới. Lên đường cứu nước, giải phóng nhân loại. Những đồn binh. Hàng rào thép gai. A! ha! Quân chó má phát xít dám đặt chân vào thành trì cách mạng. Chúng tiến sâu vào đất ta rồi. Không, muôn lần không, không thể thế được. Toàn dân vùng dậy. Bầy chó săn bị chặn đứng. Stalingrad! Stalingrad! Dậy lên! Hỡi những…
VI
Một đồn binh vừa vượt qua. Vài đốm lửa hắt hiu. Những khoảng thiên nhiên rộng bằng, đã giao nhau bốn bề, gói lại trong lòng sâu kinh thành sô lệch.
– Imre!
– Nina!
– Thoát một chặng đường.
– Một chặng đường.
– Tôi thấm mệt lắm rồi.
– Cố lên vì cách mạng.
– Hay là tìm vào một đồn binh ta.
– Chí nguy.
– Vào xóm làng.
– Vô ích nếu chưa xa.
Một lúc lâu.
– Đây là đâu?
– Xa kinh thành ngoài hai mươi cây số.
– Chân tôi rướm máu; đau và buốt.
– Cố lên vì tự do!
– Đi đâu bây giờ?
– Ngược dòng sông sang Áo.
Dỏng sông lầm lì chảy. Sóng nhấp nhô xóa nhòe những ánh sao. Những cuộc tuần hành thị uy thưa dần. Mít tinh kém phần đông đảo. Hòa bình và ấm no vẫn chỉ là viễn ảnh như bao giờ vậy. Mẹ và chị chúng ta tối ngày trong xưởng máy để xây dựng ngày mai tươi sáng, người ta bảo thế. Cha và anh chúng ta nguyện đi công tác những miền băng giá xa xôi để xây dựng ngày mai tươi sáng, người ta bảo thế.
VII
Trên bờ sông hai người lính dừng lại.
– Grégoriévitch!
– Tchérévik!
– Chúng nó làm gì?
– Vẫn dìu nhau đi.
– Thế là nghĩa làm sao?
– Chúng nó đi trốn.
– Không có sào huyệt?
– Có lẽ.
– Ta hạ sát quách?
– Chưa nên. Đã mất công thì theo đến chốn.
– Tôi bực mình lắm rồi.
– Nhẫn nại vì cách mạng! Đây là đâu?
– Ngoài ba mươi cây số cách kinh thành.
Trời bao la bất tận, sao như tuyết vẫn lạnh nghiêm. Đã qua rồi bão táp. Chiến thắng cuống say. Mít tinh vĩ đại. Đêm liên hoan ngào ngạt, Vẫn những ngày doanh trại. Đây là cuộc chiến đấu cuối cùng ôi huy hoàng: Bá Linh — Varsovie — Prague — Bắc Kinh — Bình Nhưỡng đang rơi vào tay ta. Cuộc tranh đấu cuối cùng!
VIII
Dưới bờ nước hai bóng người khi hợp, khi tan.
– Imre!
– Nina!
– Tôi kiệt sức lắm rồi.
– Cố lên vì cách mạng.
– Chân tôi gãy rồi.
– Để tôi vác vậy.
– Đây là đâu?
– Gần đến biên thùy.
– Bao giờ mới thoát khỏi cực hình?
– Chúng ta đi đã gần trọn đêm.
– Có chắc đường đi không.
– Chắc.
Một lúc sau.
– Đi đâu bây giờ?
– Ngược đòng sông sang Áo.
Dòng nước lặng lờ. Sóng dập dìu xóa nhòe những ánh sao. Cha anh chúng ta ở miền băng giá xa xôi không về. Những ngày dài vô tận. Mười năm hổ nhục. Thân chúng ta là kiếp ngựa trâu, bánh không có mà ăn, dạ không có mà quấn. Bạn bè ngày một vắng dần. Ngục tù chật ních. Dậy lên hỡi con yêu tổ quốc. Ngày vinh quang đã tới. Bóng cờ tam tài theo bọn người hải cảng tiến vào Ba Lê trong tiếng hát. Dậy lên! Chúng ta xây dựng ngày mai tươi sáng. Ngày mai chúng ta làm việc sáu giờ. Chúng ta có một căn nhà nhỏ đi về. Chúng ta dắt con cái đi chơi mỗi chiều thứ bẩy…
IX
Trên bờ sông hai người lặng lẽ bước đều.
– Tchérevik!
– Grégoriévitch!
– Chúng nó làm gì?
– Một đứa cõng một đứa.
– Thế là nghĩa làm sao?
– Chúng nó đi trốn.
– Không có sào huyệt?
– Tất nhiên rồi.
– Đây là đâu?
– Biên thùy trước mặt.
Một lúc sau.
– Hay là ta hạ sát?
– Mười lăm phút nữa cũng chưa muộn.
– Tôi bực lắm rồi.
– Nhẫn nại vì cách mạng!
Trời bao la nhạt màu tro xám. Sao thưa và đục dần, Thế giới dang ngã vào tay ta. Trận chiến cuối cùng. Những ngày trại binh. Bá Linh, Bình Nhưỡng. Tin sét đánh. Người đã chết rồi, cha già dân tộc. Dân chúng xôn xao. Cởi nới. Những ngày liên hoan. Nghị viện họp và họp. Tuần hành thị uy. Mít tinh vĩ đại thay đổi chủ trương: Hoan hô! Thay đổi đường lối. Hoan hô! Cách mạng nhất định thành công, người ta bảo thế. Đã hai ba lần tượng hình đổi thay. Vén màn bí mật. Chao ôi! Một kẻ bạo tàn. Không có lẽ!
X
Đêm đã hầu tàn. Cỏ cây xao động. Căn nhà đầu tiên tồi tàn, ven sông của một thị trấn nhỏ, xuất hiện. Hai bóng người dưới nước chỉ còn kịp nhào vào trong đó.
– Imre!
– Nina!
– Chúng ta sẽ làm việc sáu giờ một ngày…
– Sáu giờ một ngày…
– Chúng ta sẽ có một căn nhà nhỏ xinh xinh…
– Nhỏ xinh xinh…
– Có một bó hoa đặt bàn…
– Một bỏ hoa…
– Chúng ta sẽ dắt con cái đi chơi mỗi chiều thứ bảy.
– Đi chơi…
Hai bóng người trôn bờ sông sông vừa ập tới. Một loạt sủng nổ. Khói vừa tan thì Tchérévik và Grégoriévitch tiến lên góc nhà. Luồng sáng đầu tiên của ban mai non cũng vừa hắt qua cửa sổ. Hai xác người đẫm máu úp mặt vào nhau chết trên đống cỏ khô. Tchérévik đá tung vào xác chết, gỡ chúng ra:
– Một đứa con gái giả trai và một thằng ranh con giả ông lão.
Grégoriévitch hút điếu thuốc lá đầu tiên trong ngày, chậm rãi:
– Tuổi con chúng ta.
Tchérévik vẫn lúi húi lục soát:
– Sinh viên, con thợ thuyền, con nông dân.
Khói thuốc của Grégoriévitch ửng hồng vì tia nắng xiên ngang:
– Giai cấp chúng ta.
Tchérévik xoa tay:
– Liều lĩnh thật.
Grégoriévitch trầm ngâm:
– Thế là nghĩa thế nào… Cách mạng…
Tchérévik hút điếu thuốc do bạn vừa trao:
– Làm gì bây giờ?
– Nhưng đây là đâu?
– Thị trấn Esztergon, cách Budapest hơn 50 cây số trên biên thùy Hung- Tiệp.
Một tia sáng thoáng qua mắt Grégoriévitch lại tắt ngay:
– Tiệp?
– Tiệp!
Im lặng giây lâu, Grégoriévitch nói vu vơ không chủ từ:
– Ngược dòng sông sang Áo…
Rồi quay đi:
– Vứt xác xuống sông cho chúng trôi trở về Budapest!
NGUYỄN SỸ TẾ
Discover more from Son Rau
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
