Đường phía Bắc

Lê Đại Lãng

Post by Sơn râu 11 May 2024

Phần 17
Bố tôi đã lầm lẫn khi cho tôi sinh hoạt Câu Lạc bộ Âm nhạc thiếu niên Hà Nội từ khi tôi mới lên năm. Có lẽ ông muốn tôi trở thành một giảng viên âm nhạc như ông chăng, hoặc là một thiên tài cỡ Bethoven ấy. Cũng có thể trong thời của ông, nghệ sỹ có cái tự hào của họ khi biểu diễn trước công chúng, và không chừng lại xuất hiện lác đác vài thiên tài cỡ tác giả bài quốc ca nữa. Nhưng tôi cho rằng dù đó là ý của bố tôi thì ông vẫn lầm lẫn như thường. Làm một nghệ sỹ sáng tác theo kiểu người-thực-việc-thực thì làm sao mà thành thiên tài được, thậm chí “sáng tác” để mỗi tháng hưởng chế độ nửa lạng bột ngọt và một hộp sữa đã mệt đến ngất đi rồi, nói gì đến tài với cán.
Ấy thế mà tôi phải học hát, học nhạc lý, học đàn và cả đánh trống nữa. Lúc tôi vừa tốt nghiệp cấp II phổ thông thì trường Trung cấp Văn hóa và Nghệ thuật mở khóa chiêu sinh. Do quá trình tham gia sinh hoạt trong Câu Lạc bộ Âm nhạc tôi được nhận vào học lớp ca nhạc. Tuy chỉ có cấp II nhưng tôi được xếp vào thành phần “có văn hóa cao” vì hầu hết học sinh của trường được tuyển chọn theo yêu cầu về năng khiếu hơn là về trình độ học vấn. Nhưng cả cuộc đời tôi chỉ huy hoàng một chút đó mà thôi. Năm sáu bốn đi nghĩa vụ quân sự. Năm sáu tám bị thương. Năm sáu chín được phục viên về nhà không biết làm gì.
Thời gian ở trong quân đội chiến đấu nhiều hơn là làm công tác văn nghệ. Vì ôm súng nhiều hơn ôm đàn nên tôi xoay qua bộ môn… “sáng tác ngầm” những vở kịch tưởng tượng về hình ảnh đói khát anh hùng của bộ đội chiến đấu cho lý tưởng cao đến mức khó sờ.
Cái ý thích viết kịch nó kịch cho tôi nhiều quả lăn chiêng ngã ngửa sau khi phục viên. Chẳng phải vì lý lịch bản thân xấu, hay thuộc thành phần trí thức tiểu tư sản (tôi mà trí thức cái mẹ gì, tiểu tư sản thì có lai rai vài sợi vì ông nội tôi trước kia là thợ sửa ô tô giàu có, chuyên sửa xe Stai của Tây). Tôi không xin được việc là vì tôi chưa biết cái luật chơi trong một xã hội ưu việt và dân chủ cùng mình. Đi xin việc mà túi áo trên không cồm cộm thuốc cán, không biêt tâng bốc mùi thơm của thuốc lá với thủ trưởng cơ quan, chỉ rặt tự báo cáo thành tích đánh đấm và khả năng văn nghệ của mình thì thậm chí đến Bác và Đảng cũng phải bảo đồng chí chưa theo kịp đà tiến của xã hội. Đồng chí có khả năng viết kịch à. Đó là một khả năng phù phiếm, không cần đâu, Đảng và nhà nước chỉ cần những người có khả năng làm ra của cải vật chất và tư liệu sản xuất thôi.
Cuối cùng thì ông bố già nua còm cõi của tôi phải ra tay. Ông bán vật gia bảo độc nhất trong nhà là cái dương cầm từ thời Tây để lấy tiền “lo” cho tôi. Ông khóc ròng mấy đêm liền, chửi tôi là đồ bất hiếu ăn hại đái nát. Ban đêm mơ ngủ ông cũng réo tên tôi ra mà chửi, chửi đã rồi ông khóc hu hu như đứa trẻ mất quà.
Thế là tôi có việc. Mới đầu chỉ làm công tác trông xe cho nhà văn hóa. Sau thấy tôi có khả năng văn nghệ, lãnh đạo cất nhắc cho tôi vào diễn thử vài vở kịch. Thường thường tôi sắm vai bọn xấu chuyên bẻ khóa đào tường, hoặc tệ hơn là phá hoại thành quả cách mạng. Tôi diễn mấy vai nầy rất đạt. Có lẽ trước hết là nhờ bộ mặt cô hồn khó coi của tôi. Cái lỗ mũi tốc hốc, hai tròng mắt sâu hoắm thế kia mà sắm vai du thủ du thực thì đạt chỉ tiêu yêu cầu là cái chắc. Có khi tôi còn cương ẩu trên sân khấu khiến khán giả cười khúc khắc đã đời. Tôi nghĩ có lẽ nhờ óc quan sát, và hễ ra tới ngõ là gặp ngay “bọn xấu” nhan nhản thế kia, nên tôi chỉ việc bắt chước chúng nó chẳng khó khăn nghĩ ngợi gì cả.

Google images

Tôi cũng là người ham học hỏi. Thì giờ rảnh là tôi kiếm sách đọc, từ sách gối đầu giường của lãnh đạo cỡ nhục bồ đoàn cho đến các loại sách xấu của bọn một thời bị chê là tiêu cực trong Tự Lực Văn Đoàn. Tôi nghiệm ra rằng hễ càng đọc nhiều chừng nào là đầu óc mình càng rối như ăn cục mỡ lợn không tiêu vậy. Mà đã rối thì khó làm lãnh đạo lắm (tôi vẫn nuôi mộng làm lãnh đạo) vì các đồng chí lãnh đạo anh minh sáng suốt là nhờ không đọc nhiều như tôi vậy. Tôi cũng nghiệm ra rằng làm một diễn viên mà chỉ sắm vai bọn xấu thì dù mình có diễn đạt yêu cầu thì cũng khó mà ngoi lên được. Phải sắm vai nào thật tốt, chẳng hạn một “chú” nông dân nghèo bị sập hố bom, chú ta quên cả thân mình, quên cả vợ con mới cưới cũng bị sập gần đó, để nhào lên cứu đồng chí Bí thư đang đạp mìn loanh quanh đâu đấy. Tôi triển khai ý này với các bạn diễn viên, tìm những chỗ sơ hở mà thoạt tiên tôi không nghĩ đến. Thí dụ đồng chí Bí thư thì chẳng thể nào mà đạp mìn được vì đồng chí lúc nào cũng đi sau nhân dân vào chỗ chết mà. Thế!
Tôi bị phê bình là có tư tưởng tiêu cực, xem thường lãnh đạo, cần chấn chỉnh tư duy. Tôi chấp hành liền, trong đầu lại nảy ra nhiều ý khác. Tuy nhiên từ một diễn viên mà muốn tiến nhanh tiến mạnh thành nhà soạn kịch thì còn một bước xa cỡ từ chủ nghĩa xã hội ưu việt đến chủ nghĩa tư bản hốc hác. Phải kinh qua nhiều khâu tế nhị và trắng trợn. Một mặt phấn đấu học hỏi các bậc thầy nghệ thuật, một mặt phát huy truyền thống móc ngoặc, nhờ phấn đấu kịch liệt như thế nên tôi nghiễm nhiên trở thành nhà soạn kịch đạt chất lượng yêu cầu. Nếu như tôi an phận với những vở kịch chỉ đủ làm hài lòng lãnh đạo thì hẳn bây giờ tôi đã được hưởng chế độ lương bổng bậc 7 và như thế là không chừng tôi đủ mua trả bố tôi một cái dương cầm “cực kỳ”.
Thưa ngài giám đốc Cục Di Dân, cuộc đời nó không đơn giản như thế, chung qui là tại trong mỗi con người chúng ta đều có cái phần mỏng hơn sương nhưng chắc hơn núi mà ta thường gọi tên nó là liêm sỉ. Dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng cùng tinh thần yêu chuộng dân chủ cao độ, ở nước chúng tôi hoàn toàn không có chế độ kiểm duyệt. Văn nghệ muốn viết gì thì viết, hoàn toàn tự do suy nghĩ. Nhưng để cho một tác phẩm, trong trường hợp của tôi là một vở kịch, thì bản thân người cầm bút không phải chỉ viết rào rào trên giấy mà hắn phải hình dung là đã có bao nhiêu khâu phải qua nếu muốn kịch bản được công diễn. Đầu tiên phải diễn cho lãnh đạo xem thử, lọt qua rồi lại phải diễn cho lãnh đạo tỉnh. Rồi phải sửa tới sửa lui trước khi cho nó ra ràng. Ra tới công diễn rồi thì nhân dân không muốn xem nữa vì kịch bản đã trở thành tác phẩm của lãnh đạo, của tập thể, nhân dân tìm hoài chẳng thấy mình nằm đâu trong đó cả.
Năm tám tư, nhà nước bỏ chế độ bao cấp. Đoàn văn nghệ chúng tôi phải tự túc kinh tế, cân bằng thu chi. Muốn cân bằng thu chi thì cần khán giả. Khán giả đông không khó, khó lãnh đạo có thông qua buổi biểu diễn hay không. Chúng tôi được lãnh đạo cho chọn một, lãnh đạo chọn một, như thế thì ít ra nghệ sỹ chúng tôi cũng có tự do lựa được một tác phẩm để biểu diễn. Cái bài chúng tôi chọn phải được phát thanh trên đài phát thanh Hà Nội hoặc diễn trên ti vi. Dù đã tự do đến thế những lần biểu diễn cũng chỉ thu hút dăm ba khán giả. Lãnh đạo chủ trương dù chỉ có một khán giả (giác ngộ) thì vẫn biểu diễn nhưng chúng tôi không thể sống với sự xa xỉ như thế.
Vì thế tôi phải sáng tác một vở hài kịch lấy tên là “Thuốc cán đầu câu chuyện” lên án nạn quan liêu cửa quyền, móc ngoặc, bè phái. Khán giả đông không ngờ. Tôi xông theo bánh xe lịch sử viết tiếp một vở có nội dung chỉ trích truyền thống đưa tiền trước nói chuyện sau của công an nhân dân. Khán giả chật rạp. Lãnh đạo vẫn làm thinh. Tôi viết một vở kịch ngắn cực kỳ cảm động diễn tả một cô gái Nam Bộ bán mình cho cán bộ để cứu cha ra khỏi trại cải tạo. Đêm thứ nhất chật rạp. Đêm thứ nhì khán giả ngồi toàn xuống cả lối đi. Lãnh đạo phản ứng. Vở kịch bị cấm diễn đêm thứ ba dù đã quảng cáo ầm ĩ. Đoàn tổ chức kiểm điểm cái thằng có tư duy phản động là tôi. Tôi làm kiểm điểm, vẫn chưa thấy quan tài chưa đổ lệ, giữ vững lập trường là chỉ mô phỏng “người thực việc thực” trong xã hội chủ nghĩa. Tôi bị cho nghỉ việc, bị truy tố là tuyên truyền chống chính sách nhà nước, đưa đi cải tạo 20 tháng ở Thanh Phong, Thanh Hóa.
Tôi ở chung với đám phạm nhân có tên trong “Hồ Sơ Tiêu Diệt”. Đói xanh ruột. Có khi bắt được con chuột cứ bỏ vào mồm mà nhai sống, máu bắn vọt ra đầy miệng. Có khi đi chôn một thằng chỉ gần chết chứ chưa chết hẳn, khiêng cái hòm gỗ ra nghĩa trang mà cái thằng sắp chết nó chưa chịu đi trình diện Bác, cứ lồm cồm lục đà lục đục trong hòm. Kệ, bọn khiêng hòm chúng tôi cứ thảy xuống hố, lấp đất. Trước sau gì cũng chết thì chết trước cho rảnh tay người khác, người anh em đồng chí!

Google images

Năm tám tám được trả tự do về không biết ở đâu. Bố tôi đã chết phần vì hận thằng con, phần vì tiếc thương cái dương cầm bán đi mà không được việc gì. Chắc là ông không nhắm mắt. Tôi lang thang ngồi đồng ở nhà mấy thằng nghệ sỹ quen biết. Cái hỏng của bọn làm văn nghệ là chúng nó đều nghèo đói rách rưới cả. Đến ngay cả thằng đã vào biên chế mỗi tháng lãnh hộp sữa cũng đem bán cho bà đầu ngõ, trong khi con hắn thiếu sữa cứ khóc ầm cả lên. Thế đấy! chúng còn đói rạc người ra thì làm sao mà giúp nổi bạn bè. Có đứa thương cho ở nhờ gác xép. Tôi quay qua làm nghề chế tạo thuốc trị hôi nách, cái bí quyết tôi được một anh bạn tù (nói anh hồn anh bạn) truyền cho trước khi chết. Có gì đâu, một nhúm bột khoai trộn hàn the, rắc thêm một thứ bột gia truyền mà tôi thà chết chứ không chịu khai ra đây e mấy ngài học lóm. Lấy thìa múc bỏ vào gói giấy bán mười cắc. Cái nghề làm chơi mà ăn thiệt. khách hàng đồn đãi đông như ri. Toàn là các bà các cô đi nắng mồ hôi ướt nhẹp nách áo. Đã có thuốc rút nước, thoa vào bên phải một ít, bên trái một ít, thế là thơm lừng cả lên. Công việc làm ăn càng ngày càng khá. Tôi cúng vọng anh bạn truyền nghề cái thủ lợn gọi là vọng cố nhân. Thuốc của tôi bán tận vô Nam, gửi cả bằng đường xe, đường tàu suốt. Một năm sau thì tôi tạ từ đứa bạn cho ở nhờ, dọn qua căn nhà mới mua. Cuộc đời tưởng đã yên, ai dè thằng ăn không được nó tức, nó thấy mình ăn nên làm ra toàn nhờ sức lao động của mình, nó truy tố. Công an khám nhà, tịch thu gần tấn bột, bao gói, nhãn hiệu. Bao nhiêu mồ hôi công sức tan theo mây khói, nhà bị niêm vì tội “không đăng ký giấy phép kinh doanh”.
Ấy thế, làm một người dân lương thiện cũng khó. Tôi gom góp một ít tư trang đã gửi nhờ bạn bè làm vốn ra đi. Lý do bác đơn xin tỵ nạn của tôi cũng hợp lý thôi. Vì ông không đăng ký kinh doanh, ông lại viết kịch đả kích chính sách của nhà nước. Chúng tôi nhận thấy rằng nhà nước đưa ra chính sách đăng ký xin môn bài hành nghề là hợp lý với luật pháp của mọi đất nước. Sau đó ông cũng được nhà nước khoan hồng không bắt đi tập trung cải tạo. Sau khi đã cứu xét tất cả lời khai của ông, giám đốc Cục Di Dân đã không đồng ý là ông bị ngược đãi ở Việt Nam chiếu theo công ước về người tỵ nạn của Liên Hiệp Quốc năm 1951. Do đó ông không được phép lưu trú ở Hồng Kông để chờ định cư ở nước ngoài. Ông sẽ bị giam giữ theo điều khoản 13D của Sắc lệnh Di trú cho tới ngày rời khỏi Hồng Kông.
Đúng! Đúng! Đúng! Các ngài thật sáng suốt và công bằng. Các ngài không muốn dang tay đón những con người đến từ ma quỉ, những kẻ đã đánh nhau tơi bời từ đó, mang theo thù hận qua bên này, tiếp tục đánh nhau, tiếp tục hiềm khích, nghi ngờ, lại được đặt trong một cõi sống quá chật hẹp, là phân bón cho dục vọng sinh sôi. Các ngài muốn chúng tôi trở về với ma quỉ để ma ở với ma, và cộng đồng nhân loại không muốn ở chung với những kẻ đã lớn lên trong thế giới quỉ, cộng đồng nhân loại không chịu san sẻ bất cứ một điều gì tốt đẹp với chúng tôi…
Tôi xin kính cẩn đi giật lùi trước bàn thờ tự do dân chủ để trở về với địa ngục xưa.