Bút lông – bút sắt

Hồi ký của Chim Việt

Post by Sơn râu 16 Oct 2023

Xuyên qua mấy chục tờ Ti Vi Tuần san có câu chuyện “Đen như mõm chó”. Vai chính trong câu chuyện đó là ông thầy đồ. Ngoài Bắc gọi là thầy Đồ, trong Nam gọi là thầy giáo. Thầy Đồ hay thầy giáo thì khi gõ đầu trẻ tuổi củng cỡ 20 xấp lên. Với cỡ tuổi đó có người củng có vài đứa con, nếu như cha mẹ thương con lo vợ sớm đúng theo câu “Nữ thập tam, Nam thập lục” Vậy mà ông thầy đồ gì đó sao ông ta lại dốt gái quá?!!

Đọc qua những câu chuyện thầm kín của ông mà tôi đâm ra tức. Sở dĩ tôi tức dùm cho ông vì nhớ lại củng có lần tôi đi qua cửa Khổng sân Trình thì tuổi tôi chưa đầy mười lăm? Vây mà khi vô lớp học ngâm nga cuốn Ấu Học Tầm Nguyên phải giữ đúng câu “Nam nữ thọ thọ bất tương thân” vì trong lớp học chữ Nho này cũng có một đám con gái học chung.

Trường làng tôi, trường tiểu học Thới Thuận có 3 lớp: lớp Sơ Đẳng (Élémentaire) lớp Dự Bị (Réparatoire) lớp Đồng Ấu (Enfatin). Chỉ có lớp Sơ Đẳng mỗi thứ Năm học thêm chữ Nho.Trên trường tỉnh, trường quận thì có thầy dạy chữ Nho, còn dưới trường làng thì không có thầy dạy chữ Nho, cho nên môn này nhà nước không bắt buộc học sinh phải học. Nhưng tại làng Thới Thuận có một ông thầy Đông Y tình nguyện dạy. Trong đám nho sinh thân nhân tới cho làm lễ nhập môn toàn là con cháu hương chức hội tề tân cựu.

 Những viên chức hội tề này họ cho là đi học chữ Quốc ngữ không quan trọng bằng đi học chữ Nho. Trong làng mỗi năm có 4 lệ cúng: cúng Cấu An, cúng Ông Nam Hải, cúng bà Chúa Xứ và cúng Tổ Hát Bội củng là ngày cúng thầy (thầy dạy môn nhạc lễ). Mỗi lễ cúng đều phải viết nhiều câu liễng đối trên giấy hồng đơn đỏ với mực Tàu đen. “Cúng mấy heo không bằng treo câu liễng”Thật vậy cúng tại nơi nào dù lớn hay nhỏ, khi nhang tàn khói tỏa mà dân chúng đi ngang qua có thấy đôi liễng dán trước mặt tiền ai củng biết là nơi dó đã xong lệ cúng hàng năm.Còn họ không thấy có đôi liễng để chứng kiến thì dầu cho có cúng mấy con heo, củng như chưa cúng.Ông thầy dạy chữ Nho cho đám con hương chức hội tề là người xứ Huế. Không biết ông vô đây khi nào nhưng khi lớn lên tụi tôi biết ông có vợ và có con tại làng này. Ông thi đậu bằng Tú Tài Hán học, nhưng tới thời kỳ chữ Nho không được dùng cho hành chánh nửa, ông trú tại làng này sanh sống bằng nghề Đông Y. Làng tôi bị ảnh hưởng nặng về Nho học, vì vậy nơi miền duyên hải xa xôi lại có thêm đám thiêu niên nam nữ nơi quê vợ ông mỗi tối thứ Năm tề tựu lại phía sau nhà ông thọ giáo. Ông tình nguyện dạy miễn phí mà tận tình. Khi làm lễ nhập môn lớp Sơ Đẳng, trong đó có 4 trò gái. Học sinh khi lên lớp Sơ Đẳng mới được để tóc dài hớt Maninh, còn lớp dưới thì thầy giáo dạy chữ Quốc ngữ cho hớt trọc (Carée), trò gái thì hớt Bom-be. mặc quần đen áo bà ba trắng. Khi đám nho sinh ngâm nga cuốn Ấu Học Tầm Nguyên và Tam Tự Kinh, mấy đưa không đi học chữ Nho này thấy dạng tụi tôi thì tụi nó la “Nhân chi sơ tinh bổn thiện, cái miệng đòi ăn..ăn..Thiên trời địa đất, thất mất tồn còn,tử con tôn cháu, lục sáu tam ba, kê gà cẩu chó…con chó ăn cứt” Đó là mấy đứa con mấy gia đình không có trách nhiệm với ban du nghệ cho nên tụi nó không cần đi học sách vỡ của thánh hiền.Mỗi tháng ông thầy đều có cho vài câu trắc nghiệm cho cả lớp.Ông thầy ngồi trên bộ ván ngựa giữa lớp, phía dưới Nho sinh ngồi hai hàng dài trên ghế thấp bàn cao. Bữa đó ông thầy lên bảng viết hai câu như sau:

Tảo bất thực quả

Dạ bất đả thê

Nét chữ thật rõ ràng bằng phấn trắng trên tấm bảng đen. Các nho sinh đều to nhỏ với nhau: gái thì thầm theo gái, trai thì to nhỏ từng cặp một.Một không khí thật là bí mật, trò nào củng muốn đứng lên, nhưng suy nghĩ sao đó rồi lại ngồi xuống. Tôi mạnh dạnh đứng lên giảng nghĩa hai câu trên bảng đó:

_Dạ thưa thầy con xin giải nghĩa.

_Các trò im lặng, có trò giải nghĩa đây.

_Dạ thưa thầy câu đầu: Tảo bất thực quả, là sách dạy mình buổi sáng không nên ăn trái cây như me, bần, ổi vì buổi sáng bụng còn đói mình ăn vô sanh bịnh.

_Đúng là câu đầu như vậy, trò giải nghĩa luôn câu sau.

_Dạ thưa thầy còn câu: Dạ bất đả thê là sách dạy buổi tối mình không nên đánh vợ, vì đánh nó thì đêm đó nó không cho mình… ngủ chung. Tôi nói vừa dứt lời thì cả lớp cười rộ lên. Mấy đứa con trai chạy ra sau chuồng heo cười lớn lên, còn mấy trò gái thì cúi mặt xuống bàn củng cười ha hả. Ông thầy củng cười làm cho tôi vững bụng. Tôi hỏi:

_Dạ thưa thầy con trả lời như vậy trúng hay trật vậy thầy?

_Trò giải nghĩa như vậy củng trúng mà củng trật.

_Dạ sao lạ vậy thầy?

_Nếu như tôi hỏi trò mà trò trả lời như vậy là trúng, nhưng tôi đã viết lên bảng mà trò trả lời như vậy là trật. Câu “ Dạ bất đả thê”,chữ thê ở đây không phải là chữ thê thiếp, là vợ.Chữ thê này trên đầu có bộ thảo là loài cỏ, nếu trên đầu có bộ mộc thì là loại cây. Cho nên chữ thê này là loài cỏ thi. Sách dạy mình buổi tối không nên dùng gậy đánh vô mấy bụi cỏ vì lúc tối mấy con rắn thường nằm núp trong mấy bụi cỏ. Mình lấy gậy đánh vô bụi cỏ, con rắn giựt mình phóng ra cắn vô chân mình mà mình không thấy được nó. Sự nguy hiểm là vậy đó!

Nhưng tôi được thầy cho tới 2 khuyên đỏ. Khi nghe ông thầy cho tôi được 2 khuyên đỏ, các trò đều hăng hái đoán câu đố thứ hai và ông thầy lại lên bảng viết củng hai câu như sau:  

                                             Phi nhu phi cương

                                            Phi thảo phi mộc phi như hà

Câu này thật là câu hóc búa với tụi tôi. Phi như hà. Nghĩa là định nghĩa nó ra làm sao? Cả lớp nhốn nháo bàn vô bàn ra, không đứa nào dám đứng lên trước hết vì chữ thật là dễ hiểu. Nhưng dễ hiểu là một lẽ, còn giải nghiã là một lẽ khác. Trúng thì được khuyên đỏ khuyến khích, còn trật thì bị cho khuyên đen, bị mài mực thấy mẹ, vì cục mực lớn gần bằng ngón tay cái của người lớn, mà mài trên cái nắp thố nhỏ, mài cho đủ lớp viết thì củng rã cả tay.

Rồi cả lớp sửng sốt khi thấy trò Tám Nải đứng lên xin giải nghĩa. Anh tướng này vô học thường hay ngủ gục, học dở nhất lớp nên anh chọn ngồi bán dưới chót hết. Vậy mà câu này dám đứng lên tính giựt khuyên đỏ chói? Ông thầy ra lịnh cho thật im lặng nghe trò Tám Nải giải nghĩa câu này.

_Dạ thưa thầy chữ phi nhu phi cương có nghĩa là không cứng không mềm. Cả lớp củng nói đồng thanh như vậy “Phải rồi, phải rồi”

Dạ thưa thầy còn chữ “Phi thảo phi mộc” là không phải cây mà củng không phải là loài cỏ nửa. Còn chữ “Phi như hà” là nó như con cu của em trai con, vì khi nó mắc đi tiểu thì nó cứng lên, khi tiểu xong thì nó xìu, cho nên có lúc nó cương (cứng) có lúc nó nhu (xìu)..nó không phải lọai cây hay cỏ mà nó là loại gân.

Tró Tám Nải vừa cắt nghĩa hụych tẹt ra hai câu đố, miệng anh cười chúm chím, còn tụi tôi thì bò lăn ra cười. Mấy trò gái mặt mày đỏ lơ, cúi xuống bàn miệng nói lớn “Thưa thầy trò Tám Nải nói tục trong lớp”

Sau khi cả lớp trật tự trở lại, thầy cho anh Tám Nải ngồi xuống.

Tháng này tôi cho hai câu trắc nghiệm, cả hai trò đều trả lời giống như nhau, mấy trò học câu “Nhân chi sơ tánh bổn thiện là vậy” Trò Tám Nải vừa trả lời câu chữ đó là theo sự học còn nông cạn, nên hiểu sao thì nói ra như vậy.

_Dạ thưa thầy câu đó có nghĩa ra sao thầy?

_Câu đó là ví cây tre. Nó không cứng không mềm vì mấy trò thấy những cây cao lớn mà gặp giông tố gió lớn thường bị gãy nhánh và ngã cây. Còn như cây tre giông tố gió lớn nó bị nằm xuống mà khi trời êm trở lại nó vẫn đứng lên như thường. “Phi thảo phi mộc: không phải loài cây cỏ” Câu này dùng để ví người quân tử, vậy mà trò Tám Nải ví như con cu của em trai trò là vì sự hiểu biết của trò giới hạn có bao nhiêu. Cho nên sự học cao chừng nào sẽ hiểu rộng hơn chừng nấy. Để khuyến khích trò Nải tôi củng cho trò một khuyên đỏ. Cả lớp vỗ tay mừng và kể từ ngày anh được một khuyên đỏ đó anh củng có một cái tên mới khác, đó là anh Tám Như Hà. Xóm ngoài anh ở thì còn kêu tên thật, còn khi anh vô tới xóm chợ thì tụi tôi kêu tên mới là anh Tám Như Hà. Ban đầu anh còn cự nự dữ lắm, có lúc anh xuống nước nhỏ với tụi tôi là anh sẽ đãi tụi tôi một con chó đặng tụi xóm cho bôi tên Như Hà của anh nhưng không đứa nào chịu và cho tới khi lớn lên có vợ có con nhưng khi gặp anh vui miệng củng kêu Như Hà.
Củng trong thời gian tuổi dưới mười lăm đó tôi phải luyện thêm Việt Văn để đi thi bằng Tiểu Học trên trường tỉnh Mỹ Tho. Năm đó trên quận An Hóa có phái xuống một cô giáo. Cô giáo này được phái xuống đặng dạy cho đám trò gái về môn Nữ Công. Đám trò trai thì đã có thầy giáo dạy về môn Thủ Công, nhưng môn Thủ Công này được thầy cho làm tự do, trò nào muốn làm vật gì thì làm, khi làm xong mới đem vô trường cho cả mấy thầy chấm điểm. Dân miền duyên hải thì đề tài thủ công củng là vật dùng miền duyên hải, nào là trò đan ky bằng tre để xúc cá, đan giỏ cần xé, đan sàng. Trò ra rừng cắt dây mủ về đan rế thứ dùng để nồi cơm trách cá. Trò thì lấy đất sét nắn ra con trâu, con dê, con ngựa, năm đó tôi đốn cây giá về lại chổ mấy trại đóng ghe, muợn đục cưa ra làm cái cày.

Khi thầy chấm điểm xong những môn thủ công đó được treo chung quanh lớp học, cho nên có quan khách tới thăm trường ngó lên thì biết vật dụng thông thường miền duyên hải. Cô giáo biệt phái này có giờ luyện Việt văn cho tụi tôi, trong số đã được tuyển cho đi thi Tiểu học. Dân duyên hải đứa nào đứa nấy thật cồ con.

Cô giáo này tính tình vui vẽ không quá nghiêm khắc như mấy cô giáo trước. Hôm nay trong đề tài học tiếng đôi, tiếp theo bài trước học về tiếng chiếc, cô đọc một hồi: Lý tưởng, cô đơn, lâm ly, hài lòng, hạnh phúc, ê a và trừu tượng, tưởng tượng và các trò tuần tự đứng lên giảng nghĩa từng tiếng một. Trò giải nghĩa trúng củng có mà trật củng có, nếu trật thì cô sẽ giải thích cho biết. Tới chữ trừu tượng thì tới phiên tôi phải đứng lên trả lời.

_Trò Ba cho tôi biết ý nghĩa chữ trừu tượng ra sao?

Hồi sớm mai mấy trò gái có mấy trái bần ổi thật ngon mà tôi xin nửa trái mấy trò ham ăn không cho, còn bỏ trong túi áo bà ba kè kè nên tôi lấy đề tài đó chọc tụi nó cho bỏ thói ham ăn chua.

_Dạ thưa cô chữ trừu tượng là…mình thấy vật trước mắt mà nó không được rõ lắm. Củng như hiện em trông thấy trong túi áo mấy trò gái bỏ vật gì mà nó phùng ra mà không biết nó là trái bần hay là trái ổi? Cô giáo và cả lớp cười ồ lên. Còn phía bên kia con gái…thì hai ba ngón tay xỉ qua ngay tôi, miệng nói lầm thầm gì đó dịch vật anh. Xong cô giáo nói:

_Trò Ba ..hãy định nghĩa câu nửa cho rõ ràng hơn.

Cô giáo mặc áo dài đi lên rồi đi xuống. Khi cô đi ngang qua bàn tôi đang suy nghĩ coi phải chọn vật gì cụ thể tại đây. Bổng tôi thấy tà áo dài cô bay phất phơ theo chiều gió từ ngoài cửa thổi vô, phất phơ chéo áo tôi liền đứng lên nói tiếp danh từ trừu tượng mà cô giáo sẽ chấm điểm giờ Việt văn cho tôi:

_Thưa cô, trước mặt em, thấy cô hiện đương mặc cái xì-líp bên trong mà bên ngoài em chỉ thấy dạng đường gân lên cho nên em chỉ trừu tượng như vậy mà klhông biết nó là màu sắc gì?

Tôi vừa trả lời xong câu này thì dường như cả lớp đều cười khúc khích? Cô giáo thì dường như hơi mắc cỡ nên ngó tôi một giây ngắn ngủi. Cô nói: “Bộ hết chổ so sánh rồi hay sao?” và cô cho tôi được …dix bon bien! Đó là đại khái những cái tôi “sáng dạ” hơn ông thầy đồ của Thầy Chạy. Nhà có cơm có tiền cho tôi đi ăn học. Học chữ Nho rồi học chữ Quốc ngữ, hai thứ văn hóa này quá xung khắc với nhau. Chữ Nho cầm bút lông viết từ bên mặt qua bên trái. Chữ Quốc ngữ cầm ngòi bút sắt viết từ bên trái qua bên mặt.Chữ Nho mỗi cuối tháng có khuyên đỏ là được ưu hạng. Chữ Quốc ngữ mà được cái vòng tròn đỏ thì tháng đó phải sụt xuống cỡ 5 hạng sấp lên, có khi còn ngồi dưới đít mấy đứa con gái (Xin lỗi, dưới đít đây là trong sổ của thầy, còn ngồi thì đã ngồi riêng ra trai với gái). Hồi xưa lớp tôi còn nhỏ ở nông thôn cha mẹ cho con đi học là để biết đọc biết viết chữ Quốc ngữ gái trai gì củng vậy. Đó là các gia đình lao động bình dân, còn lớn lên đã có một trách nhiệm về sinh kế với gia đình nên ít người cho con đi học lấy bằng cấp đặng làm thầy. Có câu “Vác giạ lúa không ai vác giạ chữ” con đi học lấy bằng cấp đặng làm thầy. Có câu “Vác giạ lúa không ai vác giạ chữ”

Chưa đầy 20 tuổi đã lo cưới vợ, vì 21 tuổi là bị “hung niên” mấy trò gái chưa lên tới lớp Sơ đẳng mà thôi học còn để tóc ra dài đặng bới đầu là đã biết cha mẹ hứa gã cho ai rồi. Riêng cá nhân tôi được hân hạnh gia đình cho đi học hai thứ chữ, chữ Nho và chữ Quốc ngữ. Thứ chữ nào củng dạy “Tiên học lễ,hậu học văn” .Các sư phụ dạy toàn là “trung, hiếu, nhân, lễ, nghĩa, trí, tín”.Họ muốn đào tạo mình trở thành một công dân tốt vậy mà tuổi mới chưa đầy mười lăm mười tám biết trả lời câu “Dạ bất đả thê” là sách dạy mình tối không nên đánh vợ.Trả lời cái nghĩa gần sát củng được,vậy mà còn thêm câu “Tối đánh vợ thì đêm đó nó không cho mình ngủ chung” .Củng như giờ Việt văn lăm le khai thác chọc ghẹo trả thù mấy trò gái hồi sáng không cho ăn bần ổi, lợi dụng chữ trừu tượng để chỉ cho cả lớp biết khi vô lớp mà còn đem theo trong mình cho tụi con gái mắc cỡ. Cô giáo biết là tôi chọc phá mấy trò gái bắt tôi phải trả lời lại hai chữ trừu tượng một lần nửa và lần này tôi củng lẹ làng và rất thực tế “trước mắt thấy cô mặc cái xì-líp” bên trong mà không biết nó màu gì. Một câu trả lời làm ngạc nhiên cô giáo An Hòa, câu này phải là câu lớn tuổi đồng trang bạn với cô để mà chọc ghẹo. Còn tôi là đứa nhỏ còn bận quần xà lỏn đi học vì vậy cô giáo cho tôi 10 điểm.

Cho nên tôi mới dám chê Ông thầy đồ trong câu chuyện “Đen như mõm chó”. Vai tuồng Ông thầy đồ đóng trong phòng the kín đáo mà gặp tôi thì câu chuyện đó nó không được dài dữ như vậy.!!